در این مبحث به ناکامی افلاطون طی سه سفر برای ایجاد تغییر در حاکمان مستبد و خودرأی اشاره شده است. اشتباه بزرگ افلاطون در همین نکته مهم نهفته است.
تلاش او برای ایجاد تغییر در رأس هرم قدرت، طرحی از پیش شکست خورده است. چون حاکم؛ فردی مستبد، خودرأی و نادان است. حاکم می باید ابتدا با الفبای دانایی و دموکراسی آشنا می شد. چنین افرادی خود را اصولا فردی مکمل و ستودنی می بینند. خود را تافته ای جدابافته، خدا و صاحب اختیار خلق می دانند. عبودیت او توسط افرادی نادان تر یا ناتوان تر از خود، حقی ازلی _ ابدی و سجده شکر بر آن فرضی واجب شمرده می شود.
در حالی که برای ایجاد تغییر در یک جامعه، باید در میان مردم عادی رفت و با بهره گیری از درایت، معلومات و دانش خود چنان سخن گفت یا عمل کرد که به تدریج و آرام آرام بر رفتار یا باور آنان تأثیر بگذارد. مثلا اگر قصد ایجاد تغییر در عملکرد یا افزایش بهره وری در تولید محصولات کشاورزی در یک روستا دارید و با علم کشاورزی یا زندگی روستائیان آشنا هستید، می توانید با زندگی کردن در بین آنان و همانندسازی رفتار، عادات، نوع غذا و پوشاک خود با آنان، آرام آرام تجارب و فنون خود را به آنان منتقل سازید. این روش چون زمان بر است ظاهرا از حوصله افلاطون خارج بوده است.
افلاطون اگر در آن سرزمین ها در مجموعه های کوچک مردمی شروع به سخن گفتن در حد خود آنان و به زبانی ساده می کرد، بر آنان اثر می گذاشت و طی زمان تغییر رفتار را در بین آنان مشاهده می کرد. تغییراتی که با پیوستن قطرات، سرانجام به رودخانه ای خروشان برای ایجاد تغییر در حکومت ظالم نیز می شد.
از نگاه جامعه شناسی ؛ توبیخ، مجازات، سرزنش یا نصیحت کردن مجرمان کم سن و سال، لجبازی و عناد آنان را بیشتر و به انجام جرم بزرگ تر، تشویق می کند. حال اگر به این افراد حرفه ، مهارت یا تخصص خاصی آموزش داده شود به مرور شاهد ایجاد تغییر در نگرش، باور، رفتار و عادات آنان خواهیم بود. کار کردن ماهیت تغییر رفتار را در بردارد.
تغییرات ساده اما عمیق در یک جامعه این چنین ایجاد می شود. به محتوای کتب آموزشی مدارس دقت کنید. هر معلم در حیطه ی تخصص خود ضعف ها و قوت های مفاهیم درسی را ردیف کند. به چه نتیجه ای می رسید؟ آیا این محتوا می تواند در کودکان و نوجوانان امروز و در بزرگسالان فردا تغییرات سازنده ای ایجاد کند؟ من یا شما چرا در پایان خدمت خود همان هستیم که در آغاز بوده ایم؟
باور کنید بیشتر تغییرات ایجاد شده در ما فقط مربوط به فرسایش جسمی و روانی برخاسته از سی سال خدمت است نه از نوع ارزشی یا جهت دار. فقط ابتدا جوان بودیم و توانمندتر و الان هیچ یک نیستیم. شاید هم عمدی در این مسیر وجود دارد! وقتی سی سال زیر شرایط نامساعد اقتصادی کار و زندگی می کنید، انتظاری غیر از این نیست.
تمام انرژی ، عمر و جوانی ما فقط در فریاد بر سر بی عدالتی گذشته است و در نهایت نیز از رسیدن به آن ناکام مانده ایم. برای این که تغییری ایجاد نشود و شرایط و نظم موجود برای بقا بسنده است.
برای ایجاد هر تغییری؛ باید اطمینان و باور به تغییر داشته باشیم. تغییر به سادگی ایجاد نمی شود بلکه نیاز به تمرین و تکرار رفتار یا عادت جدید دارد و باید از انجام آن لذت و رضایت داشته و اذیت نشویم. در مقابلِ تغییراتِ ما، شاید دیگران مقاومت کنند. بنابراین هرگز سعی در به اثبات رساندن خود نداشته باشیم. اجازه دهیم طی زمان واقعیت را آن چنان که هست باور کنند و خود نیز تابعی از شرایط جدید شوند.
انگیزه درونی برای ایجاد تغییر با پویایی دو عنصر آموزش و فرهنگ ممکن می شود. بیشتر افراد از دروغ و حیله بیزارند. وقتی خود آموزش و فرهنگ ملبس به شعار، تلقین و القای پیام هایی مشخص می شود اولین تلاش مردم، پرهیز از آن هاست.
افلاطون چگونه می توانست در رسالت خود موفق شود وقتی آن حاکم با زور و استبداد حکومت می کرد و توحش در وجود او متجلی بود؟ حال تصور کنیم این حاکم نادان نبود اما به نیکی می دانست که برای بقای خود نیازمند همان ابزارهای فعلی است و به ابزار جدید از جمله روشنگری نمی توانست اعتماد ورزد.
مسیر تغییر در هر جامعه ای که تصور کنید از قاعده هرم یعنی خود جماعت است نه در رأس هرم. مگر آن که خود هرم در کل تغییر کند، در این صورت چه تضمینی برای بهبود تمامی شرایط نامساعد فعلی وجود دارد؟!
سوال: یعنی از ترس عدم بهبود شرایط زندگی، می باید از تغییر کلی در هرم قدرت پرهیز کنیم؟
پاسخ: خیر، ابتدا پیش زمینه ها به صورت بخش به بخش و به وسیله آموزش و فرهنگ عمومی، باید تغییر کنند و سپس با به هم متصل شدن مجموع تغییرات جزیره ای، آرام آرام به ایجاد تغییرات کلی امیدوار گردیم.
بیشتر ما در همان جای نخست خود نشسته ایم و فقط از لفظ تغییر و ایجاد آن سخن می گوییم و طبق معمول دانش، طرح، ایده، اراده و همتی برای تحقق آن نداریم. تغییر لزوما فرآیندی کلی نیست. تغییر را باید جز به جز و اندک اندک با حرکت کردن ایجاد کرد.
ایجاد تغییر به زمان، مکان و شرایط مساعدی نیاز دارد که ابتدا باید آن ها را دربابیم و بشناسیم.
انتظار ایجاد تغییر در خارج از خود و در دیگران، فرضی محال و بیهوده است. نوع نگرش و بینش منِ نوعی باید نسبت به مسائل گوناگون تغییر کند تا به ایجاد تغییر در رفتار و گفتارم منجر شود. وقتی من؛ نوع دیگر شدم، دیگران نیز به من، نوع دیگر می نگرند. مجموع این بده بستان، می شود تغییر در یک رابطه اجتماعی که قابل سرایت به گروه های دیگر و کل جامعه است.
پس مهم ترین عنصر تغییر حرکت کردن است. آغاز آن ابتدا در نگرش و بینش خود تا حدی است که منجر به تغییر رفتار من گردد. سپس با هم نشینی با دیگران و تبعیت از سنت نیکوی گفت و گو و احترام متقابل، عمومیت دادن عادات جدید فیمابین افراد بیشتری از یک جامعه است. یقین داشته باشیم بدین طریق تغییرات لازم خود به خود ایجاد خواهد شد.
کشورهایی که به ایجاد تغییرات سازنده و مثبت در جهت توسعه یافتگی و اعتلای فرهنگی دست یازیده اند تابعی از آزادی بیان و پای بند به ارزش های انسانی بوده اند. روابط اجتماعی هر چقدر انسانی تر و در جهت رفاه و آسایش بیشتر مردم باشد، به همان اندازه تغییرات ایجاد شده در راستای تأمین منافع بیشتر افراد یک جامعه خواهد بود نه گروه هایی خاص. این کشورها عمل کردن و حرکت کردن را معنا بخشیده اند و برای همین موفق هستند. اما ما در لابه لای تئوری ها و نظریه های محفوظ شده خود فقط ژست روشنفکرانه داریم و قادر به برداشتم اولین قدم نیستیم.
ما درجا می زنیم برای همین در همین جا مانده ایم. بیایید با حرکت و عمل خود قدم نخست را برای ایجاد تغییر برداریم.
جمع بندی
معلمان بزرگ ترین شانس را برای ایجاد تغییر در اذهان و باور کودکان و نوجوانان دارند. اما در کدام جهت و با تعقیب کدام اهدافی؟ روشنگری خود بهترین عنصر است. بیان واقعیت ها و پرهیز از انتقال برداشت های شخصی یا شست و شوی مغرضانه ذهن کودکان، دومین مسیر لازم برای حرکت کردن بعد از تغییر خود به عنوان یک معلم هست. ابتدا نگرش و بینش و باور خود را بهبود بخشیم و سپس کودکان و نوجوانان را آموزش دهیم تا درخت صد ساله آموزش قادر گردد تغییرات لازم را ایجاد کند.
مهم ترین قدم برای شروع هر نوع تغییری ابتدا از خود و سپس از مدارس است. اگر انتظار تغییر داریم مسیر را باید از اول به آخر نه برعکس، طی کنیم. زمینه های لازم برای ایجاد تغییر را مشخص سازیم و از کلی گویی پرهیز کنیم.
نکته مهم دیگر این که از کجا شروع به ایجاد تغییر کنیم. گاه دهه ها می گذرد و ما هنوز متوجه این نکته مهم نمی شویم. برای ما ظاهرا سده ها گذشته است و هنوز اول خط هستیم. گروه های مرجع برای ایجاد تغییر کدامند؟ قوانین به تمامی مجوز یا شایستگی لازم برای مهار و کنترل هر نوع حرکتی جهت ایجاد تغییر را دارند یا خود آن ها نیز باید تغییر کنند؟
تغییر مقوله ای است که به پیوند بیشتر علوم از جمله روان شناسی، جامعه شناسی، جمعیت شناسی، فلسفه و منطق، تاریخ و جغرافیا و حتی ادبیات با یکدیگر نیاز دارد تا با بررسی تخصصی یا بین رشته ای، به نتایج مطلوبی برسد.
هر چند در قبال دانش و خرد افلاطون، عددی نیستم اما بعد از شناخت بیشتری از تغییر، شکست او در طی سه سفر انجام یافته به سیراکوز در جزیره سیسیل جهت انتقال آموزههای فلسفی درباره عدالت و خویشتن داری به حاکمان آن شهر، را کاملا طبیعی می دانم.
نظرات بینندگان