«ضربتی باید که جان خفته برخیزد ز خاک
ناله کی بیزخمه از تار رباب آید برون»
این دو مصرع از اقبال لاهوری، این روزها بیش از آن که یک بیت شعر باشند، توصیفی از وضعیت مدیریت مدرسهسازی در کشورند؛ وضعیتی که ظاهراً رییسجمهور نیز پس از گذشت دو سال از آغاز دولت، به بخشی از آن پی برده است.
مسعود پزشکیان در روز ۱۸ آبان و در مراسم هفتادودومین سالروز تأسیس صنایع شیر ایران، سه بیت از اقبال خواند؛ ابتدا از ضرورت بیدار کردن جان خفته گفت، سپس از پختگی و به فعلیت رساندن تواناییها و در نهایت از پافشاری برای گشودن درهای بسته. اما آنچه شعرخوانی او را به موضوعی فراتر از یک محفل ادبی تبدیل کرد، توضیحی بود که پس از آن درباره مدرسهسازی داد:
«ما گفتیم مدارس را باید یکساله بسازیم، همراهی که اونطور مدیران ما به نظرم بیدار نشدند، ما اگه بیدار شیم یکساله که سهل است ششماهه تموم میکنیم.»
رییسجمهور سپس دوباره مصرع نخست بیت دوم را خواند و تأکید کرد: «تا نزنی، آدمی بیدار نمیشه.»
این سخنان، صرفاً گلایهای از کندی اجرای پروژههای عمرانی نیست؛ اعترافی قابل تأمل به فاصله میان انتظار رییسجمهور و عملکرد مدیرانی است که مسئول تحقق وعده او بودهاند.
پزشکیان از مدیرانی سخن میگوید که به اندازه انتظارش بیدار نشدهاند، مدیرانی که ظاهراً هنوز ظرفیت و توان خود را آنگونه که باید به کار نگرفتهاند.
اما این بیداری دیرهنگام، پرسشهای مهمی را پیش روی ما قرار میدهد.

بیداری ما؛ هشدارهایی که شنیده نشدند
از ابتدای دولت و همزمان با آغاز نهضت توسعه عدالت آموزشی، کارشناسان و منتقدان دلسوز بارها درباره شیوه اجرای این طرح، نحوه سیاستگذاری، آمارهای اعلامی، بزرگنمایی دستاوردها و فاصله میان وعدهها و عملکرد هشدار دادند.
انتقادها از اصل مدرسهسازی و ضرورت توسعه عدالت آموزشی نبود؛ اتفاقاً مسئله این بود که طرحی با چنین اهمیت و گستردگی، نباید به ویترین تبلیغاتی مدیران تبدیل شود. نباید با جابهجایی عنوانها، آمارهای تجمیعی، تعریف گامهای پیدرپی و برجستهسازی دستاوردهای مقطعی، تصویری فراتر از واقعیت از پیشرفت کار ارائه شود.
بارها نوشته شد که گزارشهای خوشبینانه و آمارهای پرطمطراق ممکن است تصمیمگیران را از واقعیت میدان دور کند. هشدار داده شد که اگر مدیران بهجای مواجهه ی صادقانه با مشکلات، به نمایش موفقیت و تولید گزارشهای امیدوارکننده بسنده کنند، در نهایت این دانشآموزان و معلمان و خانواده بزرگ آموزش و پرورش و بخش اعظمی از جامعه خواهند بود که هزینه آن را میپردازند.
این همان «بیداری ما» است؛ بیداری کارشناسانی که تلاش کردند پیش از آن که زمان از دست برود، درباره مسیر نادرست هشدار دهند. کسانی که نه در پی تخریب یک طرح ملی بودند و نه از ناکامی دولت خوشحال میشوند؛ بلکه میخواستند وعده عدالت آموزشی به سرنوشت بسیاری از شعارهای پرهزینه و کمثمر دچار نشود.
اما آیا این هشدارها شنیده شد؟ آیا گزارشهای انتقادی در تصمیمگیریهای مدیریتی اثر گذاشت؟ یا آنقدر صدای کاذب موفقیت و پیشرفت بلند بود که صدای منتقدان به حاشیه رانده شد؟

هوشیاری پزشکیان؛ بالاخره صدای تلنگرها شنیده شد؟
پزشکیان در ابتدای مسئولیت خود وعدهای روشن داد. او در ششم دیماه ۱۴۰۳ اعلام کرد که سال بعد نمیپذیرد همچنان از کمبود فضای آموزشی سخن گفته شود و این مشکل باید در یک سال حل شود.
این وعده، یک هدف زمانی مشخص ایجاد کرد؛ هدفی که طبیعتاً باید با برنامهریزی دقیق، تعیین مسئولیتها، تأمین منابع و نظارت مستمر دنبال میشد.
اکنون دو سال از آغاز دولت گذشته و نهتنها نمیتوان از پایان مسئله کمبود فضای آموزشی سخن گفت، بلکه سازمان نوسازی مدارس همچنان از گامهای بعدی نهضت توسعه عدالت آموزشی صحبت میکند. از گام اول به گام دوم و اکنون گام سوم رسیدهایم؛ گامهایی که ظاهراً هرکدام قرار است نویدبخش مرحلهای تازه باشند، اما هنوز نمیتوانند جای پاسخ روشن به وعده اولیه رئیسجمهور را بگیرند.
اگر مدیری واقعاً از عملکرد خود اطمینان دارد، چرا باید به سایه ارتباطات سیاسی نیاز داشته باشد؟ در چنین شرایطی، سخنان پزشکیان در مراسم صنایع شیر ایران اهمیت ویژهای پیدا میکند. او این بار نه از پیشرفتهای اعلامی، بلکه از بیدار نشدن مدیران سخن میگوید. همان مسئلهای که منتقدان از ماهها قبل درباره آن هشدار داده بودند.
البته رییسجمهور در این سخنان نامی از مدیر مشخصی نبرد و نگفت کدام گزارشها نادرست بودهاند؛ اما وقتی از مدیران بیدارنشده در موضوع مدرسهسازی سخن میگوید، طبیعی است که افکار عمومی سراغ مسئولان مستقیم این مأموریت برود.
در این میان، حمیدرضا خانمحمدی، رییس سازمان نوسازی، توسعه و تجهیز مدارس کشور، نمیتواند خود را از دایره این پرسشها خارج بداند.
اگر رییسجمهور تصور میکرد با یک سال فرصت، مسئله قابل حل است و اکنون میگوید در صورت بیداری مدیران حتی شش ماه هم کافی خواهد بود، پس باید پرسید مسئولان اجرایی این مأموریت در این مدت چه کردهاند؟ چرا ظرفیتهای موجود به نتیجه مورد انتظار نرسیده است؟ و چرا بهجای ارائه گزارش دقیق از فاصله وعده تا عملکرد، همچنان با ادبیات گامهای بعدی مواجهیم؟
شاید این همان لحظهای باشد که باید پذیرفت صدای منتقدان بیدلیل بلند نشده بود. آنچه امروز رییسجمهور با زبان شعر از آن سخن میگوید، مدتهاست در نوشتهها و هشدارهای کارشناسان با زبان آمار و تحلیل بیان شده است.

خواب آسوده خانمحمدی؛ تلنگرها برای چه کسی بود؟
اما بخش تلخ ماجرا اینجاست: اگر منتقدان بیدار بودهاند، اگر رییسجمهور اکنون از خواب و رخوت مدیران گلایه میکند، پس چرا در مدیریت سازمان نوسازی مدارس تغییر متناسبی مشاهده نمیشود؟
خانمحمدی همچنان بر مسند ریاست سازمان نشسته است. همان مدیری که در دوره مسئولیتش، نهضت توسعه عدالت آموزشی با تبلیغات گسترده همراه شد و گامهای مختلف آن یکی پس از دیگری اعلام شد؛ اما اکنون پس از گذشت دو سال از وعده رییسجمهور، هنوز باید درباره چرایی محقق نشدن هدف اولیه توضیح داده شود.
موضوع اصلی فقط تعداد کلاسهای ساختهشده نیست، بلکه مسئله اصلی، شیوه اداره مجموعهای است که مسئولیت مهمی در آینده آموزشی کشور بر عهده دارد. مسئله، نحوه مواجهه با منتقدان، شفافیت در ارائه آمار، میزان تحقق برنامهها، کیفیت تصمیمگیری و توان مدیریت برای تبدیل وعدهها به نتیجه است.
پیشتر در فضای مجازی دو یادداشت، با عنوانهای «قالیباف دخالت نمیکند، خانمحمدی اما خیال میکند، میکند!» و «پیام دکتر قالیباف به آقای خالیباف»، را خوانده ام که به پدیدهای پرداخته شده بود که آن را «هیبتسازی توخالی» می نامید؛ فضایی که در آن، بهجای اتکا به کارنامه و شایستگی مدیریتی، نوعی تصور از برخورداری از حمایت و پشتوانه سیاسی در اطراف یک مدیر شکل میگیرد.
در آن نوشتهها، به نقل از سخنان محمدباقر قالیباف در مخالفت با دخالت در انتصابات، این پرسش را مطرح کرده بود، که اگر چنین دخالتی وجود ندارد، اطمینان برخی اطرافیان از برخورداری مدیر مورد نظر از پشتوانه سیاسی از کجا میآید؟
تأکید میکنیم که ما سندی برای اثبات دخالت قالیباف در ابقای خانمحمدی یا حمایت مستقیم او از ادامه مسئولیتش نداریم و چنین ادعایی را نیز مطرح نمیکنیم. اما نفس شکلگیری و تکرار این تصور در فضای مدیریتی، موضوعی قابل تأمل است. آیا مدیران باید با کارنامه خود ارزیابی شوند یا با تصویری که از ارتباطات و پشتوانههای احتمالی خود در ذهن دیگران ساختهاند؟
اگر مدیری واقعاً از عملکرد خود اطمینان دارد، چرا باید به سایه ارتباطات سیاسی نیاز داشته باشد؟ و اگر چنین تصویری در اطراف او شکل گرفته، آیا دستگاه تصمیمگیرنده به اندازه کافی مستقل و شجاعانه عملکرد او را ارزیابی میکند؟
خواب آسوده خانمحمدی در عنوان این یادداشت، کنایه به همین وضعیت است؛ وضعیتی که در آن، گویی هیچ تلنگری قادر نیست مسیر مدیریت را تغییر دهد. نه هشدار کارشناسان، نه نقد رسانهها، نه پرسشهای افکار عمومی و حالا نه حتی گلایه رئیسجمهور از بیدار نشدن مدیران.

مشکل از کجاست؟
اکنون باید از رییسجمهور و وزیر آموزش و پرورش پرسید: وقتی کارشناسان هشدار میدهند، وقتی منتقدان درباره آمارها و عملکرد سازمان گزارش مینویسند و وقتی شخص رییسجمهور از محقق نشدن وعده یکساله گلایه میکند، چرا هنوز تغییر و بازنگری جدی در مدیریت سازمان نوسازی مدارس اتفاق نمیافتد؟
آیا مشکل فقط در عملکرد یک مدیر است یا سازوکار انتخاب، ارزیابی و استمرار مدیران نیز دچار اختلال شده است؟
آیا گزارشهای خوشبینانه و آمارهای تبلیغاتی، آنقدر در تصمیمگیریها اثر گذاشتهاند که واقعیتهای اجرایی به حاشیه رانده شدهاند؟ آیا هیبتسازی مدیریتی و القای برخورداری از پشتوانههای سیاسی، حتی اگر آن پشتوانهها واقعی نباشند، میتواند بر اراده تصمیمگیران برای تغییر اثر بگذارد؟
و مهمتر از همه، چه کسی باید پاسخگوی این وضعیت باشد؟
نباید فراموش کرد که سازمان نوسازی مدارس، بازوی تخصصی و اجرایی وزارت آموزش و پرورش در حوزه ساخت، توسعه و تجهیز فضاهای آموزشی است؛ اما مسئولیت کلان سیاستگذاری، نظارت، پیگیری منابع و پاسخگویی درباره تحقق اهداف، متوجه وزیر آموزش و پرورش و در نهایت دولت است. نمیتوان در روزهای موفقیت، مدرسهسازی را دستاورد دولت و وزارتخانه دانست و هنگام بروز ناکامی، همه مسئولیت را به سازمانی زیرمجموعه واگذار کرد.
اگر خانمحمدی نتوانسته است انتظارات اعلامشده را محقق کند، وزیر باید درباره استمرار مدیریت او توضیح دهد. اگر گزارشهای ارائهشده به رییسجمهور با واقعیت عملکرد فاصله داشتهاند، باید روشن شود چه کسانی مسئول این فاصله بودهاند. و اگر مشکل از کمبود اعتبار، موانع قانونی یا مشکلات اجرایی است، باید با عدد و سند اعلام شود، نه اینکه هر سال با نامگذاری تازهای برای یک گام دیگر، صورت مسئله به تعویق بیفتد.
دو سال از آغاز دولت پزشکیان گذشته است.
قرار بود مشکل فضای آموزشی یکساله حل شود؛ اما امروز در گام سوم هستیم و هنوز گام نهایی در افق روشنی دیده نمیشود. رییسجمهور از بیدار نشدن مدیران سخن میگوید و مدیر مسئول این مأموریت همچنان در جای خود باقی است و خوابی آسوده دارد.
شاید اکنون وقت آن رسیده باشد که بهجای خواندن دوباره شعر اقبال برای مدیران، درباره سازوکار بیدار کردن آنها تصمیم گرفته شود.
آقای رییسجمهور!

اگر مدیران بیدار نشدهاند، چه کسی باید آنها را بیدار کند؟ و اگر تلنگرها اثر نکردهاند، آیا وقت آن نرسیده است که بهجای تکرار تلنگر، در انتخاب و استمرار مدیریت تجدیدنظر شود؟
مشکل از کجاست؟
شاید مشکل دقیقاً همینجاست:
همه از ضرورت بیداری سخن میگویند، اما ظاهراً هیچکس مسئول بیدار کردن مدیری نیست که باید پاسخگوی تحقق وعده رییسجمهور باشد!
بادا که خداوند همه ما را بیدار و هوشیار گرداند.
این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید








صدای معلم، صدای شما
با ارائه نظرات، فرهنگ گفتوگو و تفکر نقادی را نهادینه کنیم.