صدای معلم - اخبار فرهنگیان، معلمان و آموزش پرورش

«پژوهش های تجربی متعدد نشان می دهند که دانشکده ها و گروه های آموزشی نمی توانند هنجارها و ارزش ها و فضیلت های فرهنگی و اخلاقی علم را انتقال دهند و حتی در بسیاری زمینه ها ضد فرهنگ علمی در فضای گروه های آموزشی و دانشکده ها وجود دارد»

مسئولیت ما چیست؟ (2)

نعمت الله فاضلی

تعریف مسئولیت و مسئولیت ما در بررسی چالش های نظام آموزشی و آموزش عالی

انجمن علمی نهاد مدرن است که همگام با گسترش فرایند مدرن شدن در جوامع شکل گرفت. در غرب از آغاز قرن هفدهم و تأسیس آکادمی لینچه در ایتالیا شروع شد و قرن هفدهم و هجدهم، دوره انجمن های علمی نامیده شدند. در ایران نیز با گسترش تجدد، انجمن های علمی نیز شکل گرفته و گسترش یافتند. بعد از تأسیس دانشگاه تهران در 1313 و گسترش دانشگاه ها در سراسر کشور، از 1320 شکل گیری و گسترش انجمن های علمی شروع شد و ادامه یافت . به میزانی که تعداد جمعیت دانشگاهی و موسسات آموزش عالی افزوده می شد، تعداد انجمن ها هم رشد می کرد. تا سال 1357 حدود هفتاد و هشت انجمن شکل گرفت؛ و در سه دهه اخیر نیز گسترش چشم گیر دانشگاه ها و جمعیت دانشگاهی، تعداد انجمن های تأسیس شده 374 رسید. 150 انجمن به رشته های گوناگون علوم انسانی اختصاص دارد. همان طور که رشد دانشگاه ها عمدتا جنبه کمی و آماری دارد، رشد انجمن ها هم همین طور است. تنها سی انجمن علوم انسانی فعال اند و بقیه تنها مجوز گرفته و غیرفعال اند .  دوازده انجمن علوم انسانی رتبه الف دارند و میزان فعالیت آن ها بالاست. انجمن مطالعات برنامه درسی ایران از جمله این هاست (منصورنژاد 1399) .

روشن است که انجمن های علمی ماهیتی علمی دارند و عملکردها و مسئولیت های آن ها نیز تابعی است از شیوه نگاه ما به چگونگی «سازمان علم» در جامعه. انجمن ها مانند دانشگاه ها، مراکز پژوهشی و سازمان های انتشاراتی، بخشی از سازمان علم در جوامع مدرن هستند. انجمن های علمی نهادهای مدنی، دموکراتیک، مستقل از حکومت و مرکب از محققان و فعالان علمی هستند که در تعامل مستمر با هم برای تحقق هدف های علمی و ارتقای فرهنگ علمی و ارزش های آن مانند خردورزی، تساهل، مدارا، حقیقت جویی، پرسشگری و نقادی به صورت آزاد و داوطلبانه کوشش می کنند. انجمن های علمی، نهادهای مدنی هستند و مرکز تجمع اهل دانش و اهل کنشگری و فعالیت مدنی. این روایتی از تاریخ انجمن های علمی و مسئولیتی که در عمل برعهده داشته اند.

تعریف مسئولیت و مسئولیت ما در بررسی چالش های نظام آموزشی و آموزش عالی

شوق یادگیری در دانشگاه ها از میان رفته است.  فرهنگ رشته ای

خانواده کوچک واحد شکل دهنده جامعه است. رشته هم هسته اصلی شکل دهند سازمان علم مدرن است. انجمن های علمی براساس رشته های علمی شکل گرفته اند. همان طور که دانشگاه ها ترکیبی از رشته های علمی هستند. فرهنگستان ها نیز براساس رشته های علمی سازمان یافته اند. بنابراین، رشته واحد اصلی و هسته مرکزی سازمان علم در جهان امروز است. گسترش رهیافت میان رشته ای یا حتی فرارشته ای به معنای نفی جایگاه رشته در سازماندهی علم مدرن نیست. رهیافت میان رشته ای/فرارشته ای در درون رشته هاست. رشته ها را انسان شناسان به «قبیله ها» تشبیه کرده اند. قبیله، گروهی جمعیت انسانی است که زبان، آداب و رسوم، عقاید، هنجارها و عادت ها و منافع مشترک دارند و در شکلی از روابط متقابل جمعی سازمان یافته اند. قبیله ها، قهرمانان، اسطوره ها، تاریخ و هویت نیز دارند. رشته های علمی و دانشگاهی این ویژگی ها را دارند. نکته کلیدی اینست که رشته صرفا مجموعه ای از «دانش تخصصی» و «مهارت های حرفه» نیست. رشته علمی، مجموعه ای از دانش ها به علاوه ی ارزش هاست. اگر دانشجو و دانش آموخته ای نتواند ارزش های رشته ای را درونی کند، هویت حرفه ای او شکل نمی گیرد و نمی تواند نقش های حرفه ایش را ایفا کند. این قاعده به همان برای همه رشته های دانشگاهی اعم انسانی، مهندسی، پزشکی و طبیعی به یک نسبت صادق است. دانشگاه ها و مراکز آموزشی و آموزش عالی امروز ما با فقر فرهنگ مواجه اند.

فرهنگ رشته ای در رشته های گوناگون دو بخش دارد: بخش عمومی و مشترک میان همه رشته ها و بخش اختصاصی و ویژه هر رشته. جان نیکسون در کتاب «به سوی دانشگاه با فضیلت» (نیکسون 1397) به ما می گوید : دانشگاه ها «مخزن دانش» نیستند بلکه «فضاهای فضیلت» اند و رشته های دانشگاهی وقتی نقش موثر و کارآمدی دارند که فضیلت های مشخص شامل بزرگ منشی، احترام، به رسمیت شناخت دیگران، صداقت و درستکاری، توجه کردن، شهامت و شفقت، و فضیلت دقت کردن را به شیوه موثر در دانشجویان درونی کنند.

این ها فضیلت های اخلاقی اند که در هسته مرکزی رشته ها و هویت های دانشگاهی قرار دارند. واقعیت اینست که بدون رشد این فضیلت ها، هویت رشته ای شکل نمی گیرد. اما علاوه بر این فضیلت های اخلاقی، رشته های دانشگاهی همان طور که پیش تر گفتم «ارزش های فرهنگی» نیز دارند، ارزش هایی که «انرژی عاطفی» و «انگیزه» دانشجویان و دانش آموختگان را تأمین و تقویت می کند. آزادی، خردورزی، کنجکاوی، حقیقت جویی، پرسشگری، نقادی، برابری، مدارا، گفت و شنود، یادگیری، انسان ورزی، استقلال و خودآیینی انسان و خلاقیت و خودشکوفایی انسان، و کاستن از رنج های انسانی از ارزش های فرهنگی علم جدید است. علم مدرن هسته مرکزی مدرنیته و فرهنگ آن است. ارزش های مدرن تمام در هسته کانون فرهنگ علم قرار دارند. این ارزش ها انرژی یا سوخت درونی انسان دانشگاهی است تا در مسیر فعالیت حرفه ای اش بتواند سخت کوش، پرشور، مسئولیت پذیر، خلاق، مقاوم، پرکار و خستگی ناپذیر باشد. پیش تر به این ارزش ها اشاره کردم. علم مدرن فقط فناوری نیست؛ بلکه شکلی از معنویت و دگرخواهی و انسان گرایی نیز هست. این درست است که فناوری های مدرن در خدمت جنگ ها و ظلم ها نیز قرار داشته و دارد اما این ماهیت فرهنگی علم مدرن نیست. فهم این نکته دشوار نیست. می توان زندگی دانشمندان را مطالعه کرد و چگونگی نفوذ این ارزش ها در شخصیت، منش و زندگی حرفه ای آن ها را دید.

تعریف مسئولیت و مسئولیت ما در بررسی چالش های نظام آموزشی و آموزش عالی

فضیلت های اخلاقی و ارزش های فرهنگی دو بال فرهنگ دانشگاهی هستند و همه رشته های دانشگاهی برای پرورش دانشجویان و بالنده کردن آن ها لاجرم نیازمند برنامه های تربیتی و فضای فرهنگی و رشته ای هستند که دانشجویان و دانش آموختگان این فضیلت ها و ارزش ها را بیاموزند، زیست و درونی کنند. میزان کامیابی و ناکامی رشته ها در کمک به جامعه و ایفای مسئولیت های حرفه ای شان به این بستگی دارد که تا چه میزان دانشجویان و دانش آموختگان این فضیلت ها و ارزش ها را درونی کرده اند.
اما فرهنگ رشته ای این فضیلت ها و ارزش ها را متناسب با هر رشته تعریف و تعیین می کند. هر رشته شیوه ای اختصاصی برای خود دارد. در رشته مردم شناسی یا انسان شناسی، فضیلت ها و ارزش ها حول محور مطالعه میدانی و مردم نگاری، مطالعه فرهنگ های دیگر، نسبیت گرایی فرهنگی، نقد فرهنگی، و اصول اخلاق پژوهشی شکل گرفته است.

  • انجمن ها و فرهنگ رشته ای
    علم و آموزش و پژوهش علمی در ایران اسیر بوروکراسی و دیوانسالاری سنگین و فلج کننده ای است. برای نظام دیوان سالاری، فرهنگ یا اساسا مقرون به صرفه نیست و فاقد سودمندی است، یا این که فرهنگ را به ایدئولوژی تقلیل می دهد. اینست که دانشگاه ها و مراکز آموزشی و آموزش عالی امروز ما با فقر فرهنگ مواجه اند. فرهنگ رشته ای از رشته ها حذف شده است. رشته ها مجموعه ای از اطلاعات، مهارت ها و دانستنی های فنی و تخصصی و خشک و بی روح شده اند. رشته جنازه هایی شده اند که جان ندارند، جانی که دانش را شیرین، انسانی، پرشور و دوست داشتنی کند. دانشجویان و دانش آموختگان تاریخ رشته، قهرمانان رشته، نمادهای رشته، اسطوره ها و داستان های رشته، فضیلت ها و ارزش های رشته شان را نمی اموزند و مجالی برای آشنایی و زیستن آن ها ندارند. اینست که دانشجو و دانش آموز و مدرس و استاد، در فضایی بی روح و فاقد حال و هوای زنده زندگی می کنند. در چنین حال و هوایی، طبیعی است فساد ریشه کند و شاخ و برگ آن همه جا را بگیرد.

برای مواجهه با این موقعیت نمی توان به سازمان رسمی دانشگاه تکیه کرد، زیرا این سازمان فاقد استقلال نهادی و قابلیت هایی است که بتواند فرهنگ های رشته ای را توجه کند و گسترش دهد. تنها فضای نهادی موجود برای گسترش فرهنگ های رشته ای انجمن ها و نهادهای مدنی دانشگاهی هستند. این نهادها طیف گسترده ای از نهادهای هنری، ادبی، ورزشی، اجتماعی و علمی در سطح دانشجویی و اعضای هیات علمی و سطح حرفه ای را شامل می شود. اگرچه این نهادهای مدنی کم جان و بی رونق شده اند اما گسترش و رونق بخشیدن به این نهادها خود مسئولیت بزرگی بر دوش فعالان مدنی دانشگاهی.

پژوهش های تجربی متعدد نشان می دهند که دانشکده ها و گروه های آموزشی نمی توانند هنجارها و ارزش ها و فضیلت های فرهنگی و اخلاقی علم را انتقال دهند و حتی در بسیاری زمینه ها ضد فرهنگ علمی در فضای گروه های آموزشی و دانشکده ها وجود دارد. اینست که دانشجویان، دانش آموختگان و اعضای هیأت علمی در فضای کنونی دانشگاه انرژی عاطفی و انگیزه آفرین ندارند و شوق یادگیری در دانشگاه ها از میان رفته است. پیامد این وضعیت تربیت جمعیت زیادی از تحصیل کردگان سرخورده و بی انگیزه و فاقد رویا و آرمانی برای زندگی حرفه ای و دانشگاهی است. این تحصیل کردگان چه شغلی بیابند چه نیابند، فاقد انگیزه و روحیه و توانایی ها و قابلیت های دانشگاهی و رشته ای هستند. چهارده میلیون دانش آموخته و سه میلیون دانشجو داریم. این جمعیت بزرگ اگر انگیزه، انرژی و ارزش ها و فضیلت های اخلاقی و فرهنگی رشته های دانشگاهی شان را داشتند، جامعه ایران در تمام زمینه های اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی می توانست به بالاترین استانداردهای توسعه همه جانبه برسد.

در حال حاضر نه در برنامه درسی رشته ها، نه در سیاست فرهنگی دانشگاه ها و نه در هیچ فضای رسمی و غیررسمی دیگری برای آموزش و یادگیری و درونی سازی فرهنگ های رشته ای، فرصت و مجال ایجاد نشده است. ریشه بحران های جامعه ایران همین جمعیتی است که بدون آشنایی و درگیری عمیق با فرهنگ رشته ای، تحصیل می کنند و دانش آموخته می شوند. البته هستند اعضای هیات علمی و دانشجویانی که براساس تربیت خانوادگی و سرمایه های فرهنگی که بیرون از دانشگاه کسب کرده اند، با فضیلت ها و ارزش های علم مدرن عمیقا آشنا و به طور فردی در فضای دانشگاه ها حضور دارند. این افراد سرمایه های مهم و ارزشمند جامعه اند اما قصه همان بهار نشدن با یک گُل است. دانشگاه و علم در کشور نیازمند جامعه پذیری دانشگاهی است که فضیلت ها و ارزش های فرهنگ رشته ای به شیوه ای همگانی و اثربخش آموزش داده و زیسته شود.

مسئولیت اصلی و اولویت همه انجمن های علمی در سطوح دانشجویی و حرفه ای را این می دانم که فرهنگ رشته ای را بشناسناند و بشناسانند. انجمن های علمی اگرچه زیرمجموعه وزارت علوم هستند، اما استقلال نهادی و آزادی بیش تری نسبت به دانشگاه ها دارند. همچنین افرادی که در انجمن ها فعالیت می کنند افراد با انگیزه و انرژی عاطفی بالاتری نسبت به دیگر دانشگاهیان هستند. انجمن ها تجربه بهتر و موثرتری از دانشگاه ها در زمینه خلق فضاهایی برای تجربه فضیلت ها و ارزش های علمی و دانشگاهی. همایش ها، گفت و شنودهایی که در فضاهای مجازی این انجمن ها می شود، ارتباطات و آشنایی هایی که این انجمن ها میان دانشجویان و استادان ایجاد می کنند، و به طور کلی زیست و تجربه فعالیت مدنی و داوطلبانه در فضای علمی، فی نفسه کمک مهمی به یادگیری فرهنگ رشته ای می کند. اگرچه انجمن های علمی چالش های ریز و درشت پرشمار ساختاری، سیستمی و فرهنگی دارند و همان طور که پیش تر اشاره کردم چهار پنجم آن ها کلا غیرفعال اند، اما همین انجمن های فعال موجود می توانند مسئولیت خود را معطوف به ارتقا و بالندگی فرهنگ رشته ای قرار دهند. این راهی است که در چشم انداز بلند مدت می تواند به توسعه ایران و توسعه علمی کشور کمک کند.

ادامه دارد

بخش نخست


ارسال مطلب برای صدای معلم

این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

تعریف مسئولیت و مسئولیت ما در بررسی چالش های نظام آموزشی و آموزش عالی

پنج شنبه, 23 تیر 1401 12:11 خوانده شده: 331 دفعه چاپ

نظرات بینندگان  

پاسخ + +1 0 --
ناشناس 1401/04/26 - 10:05
در تصویری که امروز از مجلس در رسانه‌ها منتشر شده، ساعت یک نماینده مجلس توجهات را به خود جلب کرد. این ساعت بر اساس بررسی‌ها، ساعت «Classic Fusion Chronograph King Gold» از برند لوکس «هوبلو» است که قیمتش در سایت این کمپانی، 32 هزار و 500 دلار درج شده. به احتساب قیمت روز دلار، قیمت این ساعت بیش از یک‌ میلیارد تومان است.منبع:ایرنا
پاسخ + 0 0 --
ناشناس 1401/04/26 - 17:14
به این مسئولیت شناسی می گویند!!!!!

نظر شما

صدای معلم، صدای شما

با ارائه نظرات، فرهنگ گفت‌وگو و تفکر نقادی را نهادینه کنیم.

نظرسنجی

مدیریت آموزش و پرورش در دولت سیزدهم را چگونه ارزیابی می کنید؟

دیدگــاه

تبلیغات در صدای معلم

درخواست همیاری صدای معلم

راهنمای ارسال مطلب برای صدای معلم

کالای ورزشی معلم

تلگرام صدای معلم

صدای معلم پایگاه خبری تحلیلی معلمان ایران

تلگرام صدای معلم

Sport

 سامانه فیش حقوقی معلمان

سامانه فیش حقوقی معلمان بازنشسته

سامانه مراکز رفاهی

تبلیغات در صدای معلم

تمام حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به صدای معلم - اخبار فرهنگیان، معلمان و آموزش پرورش بوده و استفاده از مطالب با ذکر منبع بلا مانع است.
طراحی و تولید: رامندسرور