گاهی یک حادثه چنان تلخ و تکاندهنده است که نمیتوان آن را در حد یک خبر خواند و از کنار آن گذشت. حادثهای که پس از شنیدن آن، ذهن انسان با انبوهی از پرسشهای بیپاسخ روبهرو میشود.
مرگ سوگند، دختر شانزدهسالهای که هنوز در آغاز راه زندگی بود، از همین جنس حوادث است؛ حادثهای که نهتنها خانواده و مدرسه، بلکه وجدان یک جامعه را به پرسش میکشد. فضای شبکه های اجتماعی را در می نوردد و جامعه را به هیجان می آورد. لیکن پس از مدتی آب ها از آسیاب می افتد و دیگر کسی سراغی از قربانی حادثه و علت بروز آن نمی گیرد.
سوگند، دانش آموزی که میتوانست امروز در کلاس درس نشسته باشد، با دوستانش بخندد، برای آیندهاش رؤیا ببافد و نگران امتحانها و آرزوهای نوجوانیاش باشد. اما اکنون نام او در میان خبرهای تلخ جامعه ما قرار گرفته است؛ نامی که باید ما را به تأملی عمیقتر درباره وضعیت نسل نوجوان و مناسبات خانوادگی و اجتماعیمان وادار کند.
باید از نظام آموزشی مان بپرسیم چرا به جای اینکه این دانش آموز را رشد دهد و استعدادهایش را شکوفا کند او را به سینۀ قبرستان می فرستد و خودش را کنار می کشد و دنبال مقصر می گردد.
بر اساس روایتهای منتشرشده، موضوع ارتباط احتمالی عاطفی سوگند با دختری که همجنس گرایانه تلقی شده به اطلاع مسئولان مدرسه رسیده و پس از آن، از طریق مدیر مدرسه، پدرش در جریان موضوع قرار گرفته است. روایتهایی نیز درباره برخورد خشونتآمیز با او و نگرانیاش از بازگشت به خانه مطرح شده است. ساعاتی بعد، خبر سقوط او از طبقه پنجم یک ساختمان منتشر شده؛ حادثهای که چگونگی وقوع آن و احتمال قتل یا خودکشی، همچنان نیازمند بررسی دقیق و بیطرفانه قضایی است. اما افکار عمومی جامعه به توسط شبکه های اجتماعی نه تنها پدر او را محکوم به قتل کرده اند بلکه پیشاپیش حکم اعدام او را هم صادر نموده اند.

این قضاوت های عجولانۀ اجتماعی می تواند ضربه ای سهمگین تر از مرگ سوگند بر خانوادۀ او وارد کند. طبیعی است که تا روشن شدن حقیقت، نباید درباره علت مرگ یا مسئولیت قطعی افراد پیشداوری کرد. اما آیا باید منتظر پایان تحقیقات قضایی بمانیم تا درباره زمینههای روانشناختی و اجتماعی چنین حوادثی بیندیشیم؟

به گمان نگارنده، مرگ سوگند را باید فراتر از یک اختلاف خانوادگی یا مسئلهای مرتبط با روابط عاطفی نوجوانان بررسی کرد. این حادثه میتواند پنجرهای به سوی یکی از مسائل عمیق جامعه امروز ما باشد:
جامعهای که در میانه سنت و مدرنیته، ارزشهای گذشته و خواستههای جدید، گاهی زبان مشترک خود را با نسل جوان از دست میدهد.
سوگند دختری در سن نوجوانی بود. نوجوانی، فصل پرسیدن و جستوجو کردن است. نوجوان میخواهد بداند کیست، چه میخواهد، به چه ارزشهایی باور دارد و چگونه باید زندگی کند. او دیگر کودک مطیعی نیست که جهان را صرفاً از دریچه نگاه والدین ببیند؛ بلکه بهتدریج میخواهد جهان را با چشم خود تجربه کند.
اریک اریکسون، روانشناس برجسته رشد، این مرحله را دوره «هویت در برابر سردرگمی نقش» مینامد. از دیدگاه او، یکی از مهمترین تکالیف رشدی نوجوان، دست یابی به هویتی نسبتاً منسجم و یافتن جایگاه خویش در جهان است. اما این جستوجوی هویت در جامعه امروز ما با پیچیدگیهای بیشتری همراه شده است. نوجوان ایرانی در خانه با ارزشهای خانوادگی و سنتی روبهروست؛ در مدرسه با مقررات و انتظارات رسمی مواجه میشود و در فضای مجازی با جهانی از سبکهای زندگی، باورها، روابط و ارزشهای فرهنگی متفاوت آشنا میشود.
او در یک روز ممکن است از خانواده وفاداری به سنتها را بشنود، در مدرسه با انتظارات انضباطی مواجه شود و در شبکههای اجتماعی با الگوهایی از زندگی روبهرو گردد که تفاوت زیادی با محیط پیرامونش دارند.
این وضعیت بهخودیخود به معنای بحران نیست؛ تنوع فرهنگی میتواند زمینه رشد فکری و انتخاب آگاهانه را فراهم کند. مشکل زمانی آغاز میشود که میان این جهانهای متفاوت، هیچ گفتوگوی سازندهای شکل نگیرد. نوجوان در چنین فضایی گاهی نمیداند برای پذیرفته شدن باید مطابق خواسته خانواده زندگی کند یا برای دست یابی به استقلال، از ارزشهای محیط پیرامون خود فاصله بگیرد. در نتیجه، ممکن است میان هویت واقعی و هویت مورد انتظار دیگران گرفتار شود؛ از یک سو میخواهد خودش باشد و از سوی دیگر، نگران طرد شدن و از دست دادن محبت و حمایت خانواده است.
شاید یکی از تلخترین تجربههای نوجوانی همین باشد که انسان در میان نزدیکترین افراد زندگی خود حضور داشته باشد، اما احساس کند کسی او را نمیفهمد. نوجوان ایرانی مانند سوگند تنهاست. کسی در کنار او نیست، کسی دنبال شنیدن صدای او نیست. چه خانواده و چه جامعه در صدد این هستند که او را مطابق معیار خود بار بیاورند. اما از سوی دیگر با هجمۀ پیام های شبکه های اجتماعی و عضویت در گروه دوستان او با انتظارات و خواسته های دیگری مواجه است. در این تعارض استرس زا و تلاطم امواج سهمگین فشار های اجتماعی، او راهی برای رهایی و آرامش می جوید و شاید مرگ یکی از این راه ها برای پایان دادن به آن باشد.
سالهاست که جامعه ما با نوعی تعارض فرهنگی و ارزشی مواجه است. از یک سو، سنتهای خانوادگی، باورهای مذهبی، هنجارهای اجتماعی و ارزشهای بهجامانده از نسلهای گذشته قرار دارند و از سوی دیگر، تحولات فرهنگی، ارتباطات جهانی، رسانههای اجتماعی و سبکهای جدید زندگی. در چنین شرایطی، گاهی هر طرف دیگری را نفی میکند.
برخی تصور میکنند برای حفظ ارزشهای فرهنگی باید تمام مظاهر زندگی مدرن را تهدید تلقی کرد. در مقابل، برخی نیز مدرن شدن را در فاصله گرفتن کامل از سنتها و ارزشهای گذشته میدانند. هر دو نگاه میتوانند به نوعی افراط منجر شوند.
چه تلخ است که انسان در عصر ارتباطات، در میان انبوه صداها زندگی کند، اما صدای خودش شنیده نشود! واقعیت این است که نه هر آنچه از گذشته به ارث رسیده، الزاماً پاسخ گوی نیازهای امروز است و نه هر آنچه از جهان مدرن وارد میشود، لزوماً ارزشمند و قابل پذیرش است.
جامعه سالم، جامعهای نیست که گذشته خود را انکار کند یا در آن متوقف بماند؛ بلکه جامعهای است که بتواند میان میراث فرهنگی و نیازهای جدید، رابطهای عقلانی و انسانی برقرار کند.
مشکل نوجوان امروز ما گاهی این است که در خانه با یک مجموعه ارزش مواجه میشود، در فضای مجازی مجموعهای دیگر را میبیند و کمتر کسی به او کمک میکند تا میان این ارزشها تمایز بگذارد، بیندیشد و به انتخابی آگاهانه برسد.
ما بهجای آن که مهارت اندیشیدن و انتخاب کردن را به نوجوان آموزش دهیم، گاهی فقط از او انتظار داریم انتخابهای مورد تأیید ما را تکرار کند. اصلاً کسی می پرسد مدیری که با یک مشکل تربیتی در مدرسه مواجه می شود و خودش دارای نیروهای مشاوره ای و روان شناختی نیز می باشد و یا می تواند از مراکز مشاورۀ اداره منطقۀ خود کمک بگیرد بلافاصله با والدین دانش آموز تماس می گیرد و موضوع را به آنها گزارش می دهد ؛ آیا خودش آموزش مدیریت بحران دیده است و در جای شایستۀ خود قرار گرفته یا خود نیز بخشی از شبکۀ فاسد سیستماتیک است که از طریق رانت و توصیه مقام های بالا دست به این سمت گمارده شده است؟
آیا پدری که پس از شنیدن مشکل فرزند خود نحوۀ مدیریت هیجان و حل مسأله را آموزش دیده و اگر ندیده چه کسی باید به او آموزش می داد؟ ادارۀ مشاوره و آسیب های اجتماعی در اغلب استان ها بودجۀ ای برای همین امور دریافت می کنند ولیکن اهتمام کمتری برای همین وظیفۀ خود می ورزند و همین بودجه ها به رفع مشکلات آموزش و پرورش استان ها در سایر بخش ها تخصیص می یابد. مثلا با این بودجه بچه ها را به اردوی راهیان نور می برند، یا هزینۀ آش نذری موکب هایی را می پردازند که آموزش و پرورش متولی آنهاست و متأسفانه بودجۀ تخصیص داده شده کمکی به رفع مشکلات و آسیب های اجتماعی آن استان یا منطقه نمی کند. اما مسئولین این امور با جلب رضایت مدیریت های استانی جایگاه خود را مستحکم می کنند و نتیجه این امر مرگ سوگند و سوگند هاست.

نباید از یاد برد که والدین امروز در شرایط پیچیدهای قرار دارند. بسیاری از آنان در فضایی سنتی رشد کردهاند و اکنون با نسلی مواجهاند که جهان ذهنی و ارتباطیاش با دوران نوجوانی خودشان تفاوتهای اساسی دارد. پدر و مادری که فرزندشان را دوست دارند، ممکن است از برخی رفتارها و ارتباطات او نگران شوند. ممکن است تصور کنند آزادی بیش از اندازه، فرزندشان را در معرض آسیب قرار میدهد یا فاصله گرفتن از ارزشهای خانوادگی میتواند آینده او را تهدید کند. این نگرانیها لزوماً نشانه بدخواهی نیست؛ گاهی ریشه در محبت، تجربههای گذشته و احساس مسئولیت والدینی دارد.

در روانشناسی خانواده، میان فرزندپروری مقتدرانه و اقتدارگرایانه تفاوت مهمی وجود دارد. والد مقتدر برای فرزند خود حدومرز تعیین میکند، اما شخصیت، استقلال و کرامت او را نیز به رسمیت میشناسد. در مقابل، والد اقتدارگرا بیشتر بر اطاعت بیچونوچرا، کنترل و تنبیه تأکید میکند. تربیت موفق، نه به معنای رها کردن نوجوان است و نه به معنای کنترل تمام ابعاد زندگی او.
والدین باید بتوانند درباره دوستیها، روابط عاطفی، مسائل اجتماعی و دغدغههای فرزندشان گفت وگو کنند؛ حتی اگر با برخی انتخابهای او موافق نباشند. گاهی یک گفتوگوی آرام میتواند از بحرانی بزرگ جلوگیری کند؛ همانگونه که یک واکنش هیجانی و خشونتآمیز ممکن است اعتماد سالها را در چند دقیقه از بین ببرد. آیا زمان آن نرسیده است نظام آموزشی و تربیتی اندکی به خود آید و نقص های خود را رفع نماید؟
باید بپذیریم که فرزند، ملک شخصی والدین نیست. او انسانی با شخصیت، احساسات، حقوق و آینده مستقل است. اقتدار والدینی زمانی ارزشمند است که فرزند در کنار آن احساس امنیت کند، نه ترس.
مدرسه نیز در این میان وضعیت سادهای ندارد. مدیران و معلمان خود بخشی از همین جامعهاند و در معرض همان تعارضهای فرهنگی و ارزشی قرار دارند. از مدرسه انتظار میرود ارزشهای فرهنگی و اخلاقی را منتقل کند، نظم و انضباط را حفظ کند، انتظارات خانوادهها را پاسخ دهد و در عین حال با نیازهای روانی و اجتماعی نسل جدید همراه باشد. این انتظارات گاهی با یکدیگر تعارض پیدا میکنند. در چنین فضایی، مدیر مدرسه ممکن است در مواجهه با مسئلهای مانند روابط عاطفی دانشآموزان، میان مسئولیت اداری، انتظارات خانواده و ضرورت حمایت روانشناختی از نوجوان گرفتار شود.

بنابراین، بهجای متهم کردن شتابزده مدیران و معلمان، باید به این پرسش نیز پاسخ دهیم که آیا نظام آموزشی ما آنان را برای مواجهه با چنین موقعیتهایی آماده کرده است؟ آیا مدیر مدرسه به اندازه کافی با روانشناسی نوجوانی و نشانههای خشونت خانگی آشناست؟ آیا مشاور مدرسه از اختیار و امکانات لازم برخوردار است؟ آیا برای شرایطی که دانشآموز از بازگشت به خانه ابراز ترس میکند، دستورالعمل مشخص و قابل اجرا وجود دارند؟
البته یک اصل اساسی نباید فراموش شود:
اگر دانشآموزی از احتمال خشونت جدی در خانه خبر دهد، حفظ امنیت او باید در اولویت قرار گیرد. در چنین شرایطی، اطلاعرسانی به خانواده بدون ارزیابی خطر میتواند پیامدهای ناخواسته داشته باشد.
مدرسه باید از ظرفیت مشاوران متخصص، اورژانس اجتماعی و نهادهای حمایتی استفاده کند و اطمینان یابد که دانشآموز به محیطی ناامن بازگردانده نمیشود. اما این مسئولیت نباید فقط بر دوش یک مدیر یا معلم قرار گیرد. آموزشوپرورش باید سازوکار حمایتی مشخصی برای چنین موقعیتهایی طراحی کند.

یکی از تناقضهای زندگی امروز این است که هر روز بر تعداد ابزارهای ارتباطی ما افزوده میشود، اما لزوماً میزان تفاهم و صمیمیت میان انسانها بیشتر نمیشود. نوجوان امروز بهراحتی میتواند با هزاران نفر در سراسر جهان ارتباط برقرار کند، اما شاید نتواند درباره سادهترین نگرانی خود با پدر یا مادرش صحبت کند. او در فضای مجازی دیده میشود، اما ممکن است در خانه شنیده نشود. این وضعیت را باید جدی گرفت.
گاهی آنچه نوجوان نیاز دارد، نه نصیحت بیشتر است و نه نظارت شدیدتر؛ بلکه وجود یک رابطه امن است که در آن بتواند بدون ترس از قضاوت، احساسات و نگرانیهای خود را بیان کند. رابطهای که در آن شنیدن بر سرزنش، فهمیدن بر قضاوت و حمایت بر تهدید مقدم باشد. شاید یکی از مهمترین وظایف خانواده و مدرسه در عصر جدید، بازسازی همین رابطه انسانی باشد.
ما در مواجهه با حوادث تلخ اجتماعی، معمولاً تمایل داریم یک مقصر مشخص پیدا کنیم؛ گاهی خانواده را متهم میکنیم، گاهی مدرسه را و گاهی رفتار نوجوان را زیر سؤال میبریم. اما واقعیت اجتماعی پیچیدهتر از آن است که بتوان آن را با یک علت توضیح داد.

در پرونده سوگند، مسئولیت حقوقی اشخاص باید بر اساس شواهد و تحقیقات قضایی مشخص شود؛ اما در سطح اجتماعی، باید به عواملی توجه کنیم که میتوانند زمینهساز چنین بحرانهایی شوند: ضعف گفتوگوی بیننسلی، سردرگمی هویتی، تعارض ارزشها، ناآگاهی از ویژگیهای روانشناختی نوجوانی و کمبود سازوکارهای حمایت اجتماعی.
جامعهای که در آن خانوادهها برای مواجهه با مسائل نسل جدید آموزش کافی ندیدهاند، مدارس از حمایت تخصصی لازم برخوردار نیستند و نوجوانان امکان بیان امن مشکلات خود را ندارند، در برابر آسیبهای روانی و اجتماعی آسیبپذیرتر خواهد بود. از این رو، راهحل نیز باید از سطح توصیههای اخلاقی فراتر رود.
ما به آموزش جدی مهارتهای فرزندپروری، تقویت مشاوره تخصصی در مدارس، آموزش مدیران در زمینه مدیریت بحران، تدوین دستورالعمل ملی مواجهه با خشونت خانگی و همکاری مؤثر میان آموزشوپرورش، بهزیستی و اورژانس اجتماعی نیاز داریم. مهمتر از همه، باید فرهنگ گفتوگو را در خانواده و مدرسه زنده کنیم.
ما نمیدانیم در آخرین ساعات زندگی سوگند چه گذشته است. نمیدانیم چه احساساتی را تجربه کرده و چه عواملی در وقوع حادثه نقش داشتهاند. پاسخ این پرسشها را باید از مسیر تحقیقات دقیق و بیطرفانه قضایی جستوجو کرد. اما میدانیم که نوجوانی، بیش از هر زمان دیگری، به امنیت روانی، پذیرش اجتماعی و حمایت عاطفی نیاز دارد. نوجوان ممکن است اشتباه کند، ممکن است عاشق شود، ممکن است انتخابهایی داشته باشد که با خواسته والدین متفاوت باشد؛ اما هیچکدام از این موارد نباید بهانهای برای تحقیر، تهدید یا خشونت علیه او شود.
شاید لازم باشد بهجای آنکه همیشه از نسل جدید بخواهیم خود را با دنیای بزرگسالان سازگار کند، ما نیز اندکی به جهان ذهنی آنان نزدیک شویم. سنت را با خشونت حفظ نمیکنند و مدرنیته را با نفی همه ارزشهای گذشته نمیتوان به دست آورد.
جامعه به عقلانیت، گفتوگو، مدارا و بازنگری در شیوههای تربیتی نیاز دارد.

فرهنگ و مذهب، اگر با کرامت انسانی، محبت و مسئولیتپذیری همراه باشند، میتوانند منابع ارزشمندی برای حمایت از خانواده و نوجوانان باشند؛ همانگونه که تجدد و آزادی نیز زمانی ارزشمندند که با آگاهی، اخلاق و مسئولیت همراه شوند. شاید مهمترین درس این حادثه آن باشد که باید میان ارزشهای فرهنگی و نیازهای روانی نسل جدید پلی بسازیم؛ پلی که نوجوان بتواند از آن عبور کند، بیآنکه مجبور باشد برای پذیرفته شدن، بخشی از هویت خود را انکار کند.
سوگند دیگر به کلاس درس بازنمیگردد، دیگر زنگ مدرسه را نمیشنود و فرصت نوشتن رؤیاهایش را ندارد. اما هنوز میتوان از این حادثه تلخ برای تغییر نگرشها و اصلاح شیوههای تربیتی بهره گرفت.
چه تلخ است که انسان در عصر ارتباطات، در میان انبوه صداها زندگی کند، اما صدای خودش شنیده نشود!
شاید وقت آن رسیده باشد که پیش از قضاوت درباره نوجوانان، لحظهای سکوت کنیم و به حرفهای ناگفته آنان گوش بسپاریم. زیرا جامعهای که با نسل جوان خود گفتوگو نکند، دیر یا زود با بحرانهایی روبهرو خواهد شد که دیگر با نصیحت، بخشنامه و سرزنش قابل حل نیستند.
سوگند فقط نام یک دختر نوجوان نیست؛ نام پرسشی است که جامعه باید از خودش بپرسد:
آیا ما هنوز بلدیم با فرزندانمان گفتوگو کنیم؟

بدیهی است که یک آسیب اجتماعی متکی به یک عامل مشخص نیست و در بروز خشونت های اجتماعی نیزعوامل متعددی نقش ایفا می کنند. شرایط اقتصادی و مشکلات تورم افسار گسیخته وضعیت روحی و سلامت روانی افراد جامعه را دچار نا به سامانی کرده، شبکه های اجتماعی سطح انتظارات و سبک زندگی افراد را دگرگون ساخته، خانواده و مدرسه نتوانسته اند مطابق با تحولات جامعه شیوه های ارتباطی و سبک تربیتی خود را ارتقا دهند. جو دوستان و نگرش به روابط بین دو جنس و بحران هویت شرایط زندگی اجتماعی را دچار چالش نموده و یک نوجوان در برابر همۀ این چالش ها تنها مانده و به جای اینکه در این نظام اجتماعی رشد یابد با چنین حادثه ای مواجه شده است.
آیا زمان آن نرسیده است نظام آموزشی و تربیتی اندکی به خود آید و نقص های خود را رفع نماید؟

این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید








نظرات بینندگان
صحبت می کرد برای همین.