هوش مصنوعی در آموزش ایران؛ فرصت‌ها، چالش‌ها و مسیر پیش رو

   چکیده:

هوش مصنوعی به‌عنوان یکی از اثرگذارترین فن آوری‌های نوظهور، نظام‌های آموزشی جهان را با فرصت‌ها و چالش‌های تازه‌ای روبه‌رو ساخته است.

مقاله «حمایت از پذیرش مقرون‌ به‌ صرفه هوش مصنوعی در آموزش» (نوشته نوآ یارو، مایکل تروکانو، جما رادون، مارتین ئی. دی سیمونه و اکوا نوآما بنتیل، منتشرشده در وبلاگ رسمی بانک جهانی در ۴ اوت ۲۰۲۶)، با الهام از گزارش کارشناسی «هزینه‌یابی کاربرد هوش مصنوعی در آموزش در کشورهای کم‌درآمد و با درآمد متوسط» (شماره ۲۷ از مجموعه «آموزش و مهارت‌های کاری» بانک جهانی، ۱۳ ژوئیه ۲۰۲۶)، راهکارهایی عملی برای بودجه‌بندی و تأمین مالی هوش مصنوعی در نظام‌های آموزشی با منابع محدود ارائه می‌دهد.

این مقاله با هشدار نسبت به «ترس از جا ماندن» (FOMO) که به سرمایه‌گذاری‌های شتابزده و پرهزینه می‌انجامد، بر لزوم اتخاذ رویکردی گام‌ به‌ گام، هدف مند و مبتنی بر شواهد تأکید دارد.

شش توصیه کلیدی مقاله عبارت‌اند از: (۱) آغاز با معلمان، نه دانش‌آموزان؛ (۲) سنجش هزینه‌های هوش مصنوعی در برابر هزینه‌های بالای وضع موجود (با اشاره به نرخ ۷۰ درصدی «فقر یادگیری» در جهان)؛ (۳) بهره‌گیری از زیرساخت‌های موجود؛ (۴) بازنگری در تأمین مالی و تدارکات؛ (۵) طراحی ابزارها برای اتصال محدود و بودجه کم؛ و (۶) سرمایه‌گذاری بر تولید شواهد میدانی پیش از هرگونه مقیاس‌سازی.

با بومی‌سازی این توصیه‌ها برای جمهوری اسلامی ایران، مقاله حاضر نشان می‌دهد که نظام آموزشی کشور با وجود چالش‌های ساختاری همچون شکاف عمیق دیجیتال، کمبود منابع و نابرابری‌های آموزشی، گام‌های مؤثری در مسیر تحول دیجیتال برداشته است. طرح ملی «ایران دیجیتال» با هدف آموزش رایگان هوش مصنوعی به چهار میلیون دانش‌آموز، تدوین «سند هوش مصنوعی و جانمایی آن در برنامه درسی» و «چارچوب فن آوری‌های نوین و هوش مصنوعی در آموزش و پرورش ایران»، توسعه پلتفرم ملی «شاد» با بیش از ۱۶ میلیون کاربر، و اتصال مدارس به شبکه فیبرنوری از جمله ابتکارات در این حوزه به‌شمار می‌روند. با این حال، موانعی چون پوشش ناقص اینترنت در مناطق روستایی و عشایری، کمبود محتوای بومی فارسی، تحریم‌های بین‌المللی و کمبود نیروی متخصص، مسیر پذیرش گسترده هوش مصنوعی در آموزش ایران را با دشواری‌هایی روبه‌رو ساخته است.

مقاله در پایان با ارائه توصیه‌های راهبردی، بر ضرورت تدوین نقشه‌راه ملی با اولویت‌بندی مناطق محروم، توانمندسازی معلمان، توسعه مدل‌های زبانی بومی و کوچک، و ایجاد نظام ارزیابی و تولید شواهد تأکید می‌کند.

واژگان کلیدی: هوش مصنوعی، آموزش، هزینه‌یابی، کشورهای در حال توسعه، ایران، بانک جهانی، عدالت آموزشی، تحول دیجیتال.

۱. پیش‌درآمد: وضعیت آموزش در ایران در نگاه کلان

نظام آموزشی ایران با گستره‌ای عظیم و متنوع، یکی از بزرگ‌ترین شبکه‌های آموزشی منطقه را در خود جای داده است. بر اساس گزارش وزارت آموزش و پرورش، در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ حدود ۱۶ میلیون دانش‌آموز در ۱۲۳ هزار مدرسه و ۶۶۵ هزار کلاس درس در سراسر کشور مشغول به تحصیل هستند. از این تعداد، بیش از ۹ میلیون نفر در دوره ابتدایی و نزدیک به ۷ میلیون نفر در دوره متوسطه و هنرستان‌ها تحصیل می‌کنند. شبکه آموزشی کشور دارای حدود ۶۸۶ هزار و ۹۴۱ کلاس درس است که ۷۹ درصد آنها دولتی و ۲۱ درصد غیردولتی هستند.

با این حال، نظام آموزشی ایران با چالش‌های ساختاری عمیقی مواجه است. نتایج کنکور سراسری سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که ۷۸ درصد از ۳۷ نفر برتر رشته‌های ریاضی، علوم تجربی و انسانی از مدارس خاص «سمپاد» (مدارس استعدادهای درخشان) بوده‌اند، در حالی که هیچ یک از ۳۷ نفر برتر از مدارس عادی دولتی نبوده‌اند.

در رشته علوم تجربی که مسیر ورود به دانشکده‌های پزشکی است، این نابرابری چشم گیرتر است: ۹۰ درصد از دانش‌آموزان برتر از مدارس سمپاد بوده‌اند. بر اساس تحلیل‌های اخیر، بیش از نیمی از ۳۰۰۰ نفر برتر کنکور از ۱۰ درصد ثروتمندترین خانوارهای ایرانی هستند و دانش‌آموزان از چهار دهک پایین درآمدی تنها ۴.۵ درصد از این جمعیت را تشکیل می‌دهند.

این شکاف عمیق آموزشی، نه‌تنها در دسترسی به مدارس خاص، بلکه در دسترسی به زیرساخت‌های دیجیتال نیز بازتاب یافته است. بر اساس گزارش‌ها، در ایام آموزش مجازی، مدارس عشایری عملاً تعطیل بودند؛ چراکه اینترنت، تجهیزات و حتی آنتن دهی در بسیاری از مناطق وجود نداشت.

در چنین بستری، مقاله بانک جهانی با عنوان «حمایت از پذیرش مقرون‌به‌صرفه هوش مصنوعی در آموزش» (منتشر شده در ۴ اوت ۲۰۲۶) راهکارهایی عملی برای کشورهای کم‌درآمد و با درآمد متوسط ارائه می‌دهد که می‌تواند با بومی‌سازی مناسب، مسیر تحول دیجیتال آموزش در ایران را هموار سازد.

در ادامه، ضمن مرور توصیه‌های کلیدی این مقاله، وضعیت ایران در هر حوزه بررسی و راهکارهای متناسب با شرایط کشور ارائه می‌شود.

۲. توصیه اول: با معلمان شروع کنید، نه دانش‌آموزان

مقاله بانک جهانی به‌صراحت توصیه می‌کند که در مراحل اولیه پذیرش هوش مصنوعی در آموزش، ابزارهای هوش مصنوعی در خدمت معلمان قرار گیرند، نه دانش‌آموزان. برنامه‌ریزی درسی، بازخورد، مربی گری و کمک‌های اداری از جمله کاربردهایی هستند که با هزینه کمتر و اثربخشی بیشتر، کیفیت تدریس را بهبود می‌بخشند.

وضعیت ایران:

وزارت آموزش و پرورش ایران گام‌هایی در این مسیر برداشته است. «سند هوش مصنوعی و جانمایی آن در برنامه درسی» تدوین شده و قرار است همه معلمان در تابستان ۱۴۰۵ از آموزش‌های مرتبط با این مهارت بهره‌مند شوند. همچنین شورای عالی آموزش و پرورش، «چارچوب فن آوری‌های نوین و هوش مصنوعی در آموزش و پرورش ایران» را با هدف ارتقای کیفیت و عدالت آموزشی و پیش گیری از شکاف فن آوری بین ایران و جهان تدوین کرده است.

معاون آموزش متوسطه وزارت آموزش و پرورش نیز از سه مسیر اصلی برای اجرای هوش مصنوعی در آموزش خبر داده است: آموزش هوش مصنوعی به دانش‌آموزان، ارتقای مهارت‌های معلمان، و ایجاد رشته‌های جدید تحصیلی.

با این حال، چالش اصلی در مقیاس است. با بیش از یک میلیون فرهنگی و ۱۶ میلیون دانش‌آموز، توانمندسازی تمام معلمان نیازمند برنامه‌ریزی دقیق و منابع قابل‌ توجه است. بر اساس پژوهش‌های داخلی، موانعی مانند مقاومت سازمانی، هزینه‌ها و کمبود حمایت خانواده‌ها از جمله موانع پیاده‌ سازی هوش مصنوعی در آموزش ابتدایی ایران شناسایی شده‌اند.

راهکار بومی‌شده:

• آغاز با گروه‌های کوچک معلمان پیشرو: به‌جای آموزش همگانی، برنامه‌های پایلوت در چند استان با همکاری معلمان داوطلب و مدارس منتخب اجرا شود.
• استفاده از بستر «شاد» برای آموزش معلمان: پلتفرم ملی «شاد» که بزرگ‌ترین اکوسیستم آموزشی ایران است، می‌تواند بستر مناسبی برای آموزش مجازی معلمان در حوزه هوش مصنوعی باشد. کارگاه‌های عملی برای توانمندسازی معلمان دبیرستان در این بستر برگزار شده است.
• توسعه دستیارهای هوش مصنوعی معلمان: وزارت ارتباطات برای فاز دوم هوشمندسازی آموزش، توسعه دستیارهای هوش مصنوعی برای معلمان را در دستور کار قرار داده است.

۳. توصیه دوم: هزینه‌های هوش مصنوعی را در برابر هزینه‌های بالای وضع موجود بسنجید

مقاله بانک جهانی با اشاره به نرخ ۷۰ درصدی «فقر یادگیری» در جهان (ناتوانی کودکان ۱۰ ساله در خواندن یک متن ساده)، تأکید دارد که هزینه‌های هوش مصنوعی نباید به‌صورت مجزا محاسبه شود، بلکه باید با هزینه‌های گزاف روش‌های سنتی مقایسه گردد.

وضعیت ایران:

نظام آموزشی ایران با کمبود شدید منابع مواجه است. بر اساس گزارش‌ها، سرانه فضای آموزشی هر دانش‌آموز در ایران ۵.۴۵ متر مربع است و در برخی مدارس دولتی، نسبت دانش‌آموز به معلم در کلاس‌ها گاهی از ۴۵ نفر فراتر می‌رود. معلمان به دلیل حقوق پایین اغلب با چند شغل فعالیت می‌کنند و کتاب‌های درسی قدیمی هستند.

در حوزه آموزش عالی نیز، ایران با وجود ۴۴۰ دانشگاه و ۲۳۶ دانشگاه با چالش‌های جدی در کیفیت و عدالت آموزشی رو به روست.

هزینه فرصت عدم اقدام در ایران بسیار بالاست. با توجه به جمعیت جوان کشور و نیاز مبرم به مهارت‌آموزی دیجیتال، تأخیر در پذیرش فن آوری‌های نوین آموزشی می‌تواند به تعمیق شکاف دیجیتال و افزایش نابرابری‌های آموزشی منجر شود، همان‌طور که پژوهش‌ها نشان داده‌اند در استان‌هایی مانند تهران با دسترسی بهتر به زیرساخت‌ها، استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی مؤثرتر بوده، در حالی که در استان‌های محروم مانند سمنان، محدودیت‌های زیرساختی شکاف دیجیتال را تشدید کرده است.

راهکار بومی‌ شده :

• تدوین سند هزینه‌یابی ملی: وزارت آموزش و پرورش با همکاری سازمان برنامه و بودجه، برآورد دقیقی از هزینه‌های جایگزین (نظیر جذب نیروی انسانی جدید، بازسازی فضاهای آموزشی، و تأمین تجهیزات سنتی) در برابر سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی تهیه کند.
• اولویت‌بندی مناطق محروم: با توجه به اینکه شکاف آموزشی در مناطق روستایی و عشایری عمیق‌تر است ؛ سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی می‌تواند با هزینه کمتر، دسترسی به آموزش باکیفیت را برای این مناطق فراهم کند.

۴. توصیه سوم: بر زیرساخت‌های موجود تکیه کنید

مقاله بانک جهانی توصیه می‌کند به‌جای سرمایه‌گذاری کلان در سخت‌افزارهای جدید، از دستگاه‌های اشتراکی موجود مدارس و شبکه‌های موبایل فعلی بهره گرفته شود.

وضعیت ایران:

زیرساخت ارتباطی مدارس ایران در حال توسعه است، اما فاصله زیادی با پوشش کامل دارد. بر اساس گزارش وزارت ارتباطات، از ۳۹ هزار و ۸۰۰ مدرسه شهری کشور، تا خرداد ۱۴۰۵ تنها ۵ هزار و ۲۰۰ مدرسه به شبکه فیبرنوری متصل شده‌اند. این در حالی است که در شهریور ۱۴۰۳ تنها ۱۲۶ مدرسه به فیبرنوری متصل بودند. هدف این است که تا سال ۱۴۰۵ تمامی مدارس کشور به این شبکه متصل شوند.

در زمینه تجهیزات هوشمند، بر اساس گزارش رئیس سازمان آموزش و پرورش استثنایی، حدود ۳۰ درصد از دانش‌آموزان به شبکه ارتباطی یا وسایل هوشمند برای اتصال به شبکه «شاد» دسترسی ندارند. با این حال، تاکنون با مشارکت خیرین ۳۶۱ هزار تبلت و گوشی هوشمند به دانش‌آموزان کم‌ بهره اهدا شده است.

در برخی مناطق مانند سیستان و بلوچستان، تقریباً هیچ اتصال اینترنتی وجود ندارد و بسیاری از کودکان دستگاهی مانند لپ‌تاپ یا گوشی هوشمند ندارند.

تفاه منامه‌ای میان وزارت آموزش و پرورش و شرکت مخابرات ایران منعقد شده که بر اساس آن، شرکت مخابرات موظف به ارائه دسترسی رایگان مدارس به اینترنت پرسرعت مبتنی بر فیبرنوری، توسعه فضای ابری، ارتقای امنیت شبکه و فراهم سازی زیرساخت هوشمندسازی مدارس شده است.

راهکار بومی‌ شده:

• بهره‌گیری از شبکه «شاد» به‌عنوان بستر اصلی: پلتفرم ملی «شاد» با بیش از ۱۶ میلیون کاربر، بزرگ‌ترین اکوسیستم آموزشی ایران است. با ارتقای زیرساخت‌های این پلتفرم و افزودن ۴۰۰ سرور ساخت داخل، امکان بهره‌گیری از فن آوری‌های هوش مصنوعی در این سکو فراهم می‌شود. توسعه «شاد پلاس» با معرفی هوش مصنوعی اختصاصی، گامی در این مسیر است.
• استفاده از مدل‌های زبانی کوچک (Small Language Models): با توجه به محدودیت‌های زیرساختی و تحریم‌های بین‌المللی، توسعه مدل‌های زبانی کوچک مبتنی بر داده‌های بومی فارسی، گزینه‌ای مقرون‌به‌صرفه و متناسب با شرایط کشور است. وزارت علوم از حمایت از توسعه حداقل ۳ مدل بنیادین هوش مصنوعی بر اساس داده‌های داخلی خبر داده است.
• اولویت‌بندی مدارس شبانه‌روزی و عشایری: بر اساس گزارش‌ها، این مدارس در اولویت اتصال به فیبرنوری قرار گرفته‌اند که رویکردی هوشمندانه برای کاهش شکاف دیجیتال است.

۵. توصیه چهارم: تأمین مالی و تدارکات را بازنگری کنید

مقاله بانک جهانی پیشنهاد می‌دهد از صندوق‌های خدمات جهانی (USFs) برای یارانه‌دهی به هزینه‌های رایانش ابری، قراردادهای مبتنی بر نتیجه، و مدل‌های پرداخت به‌ازای استفاده استفاده شود.

وضعیت ایران:

در ایران، منابع مالی آموزش و پرورش محدود و عمدتاً وابسته به بودجه عمومی دولت است. با توجه به تحریم‌های بین‌المللی، دسترسی به خدمات ابری بین‌المللی با محدودیت مواجه است و توسعه زیرساخت‌های ابری داخلی یک ضرورت محسوب می‌شود.

بر اساس برنامه هفتم توسعه، ۵۰۰ هزار نیروی متخصص در حوزه فن آوری اطلاعات و اقتصاد دیجیتال با همکاری وزارت آموزش و پرورش، معاونت علمی و فن آوری ریاست جمهوری و سایر دستگاه‌ها تربیت خواهند شد. همچنین طرح «ایران دیجیتال» با هدف آموزش رایگان هوش مصنوعی به ۲ میلیون دانش‌آموز متوسطه اول و ۱۰۰۰ معلم آغاز شده است و قرار است این تعداد به ۴ میلیون دانش‌آموز افزایش یابد.

لایحه‌ای با ۱۴ ماده در مجلس شورای اسلامی در حال بررسی است که سیاست‌های کلان، توسعه زیرساخت‌ها و تنظیم مقررات هوش مصنوعی را در کشور تعیین می‌کند.

راهکار بومی‌ شده:

• ایجاد صندوق ملی هوش مصنوعی آموزشی: با همکاری وزارت آموزش و پرورش، معاونت علمی ریاست‌جمهوری و بخش خصوصی، صندوقی برای تأمین مالی پروژه‌های هوش مصنوعی در آموزش تأسیس شود.
• استفاده از ظرفیت خیرین مدرسه‌ساز: بر اساس گزارش وزارت آموزش و پرورش، خیرین نزدیک به ۶۰ درصد مدارس جدید ساخته‌شده در سه سال گذشته را تأمین مالی کرده‌اند. این ظرفیت می‌تواند به حوزه تجهیزات هوشمند و زیرساخت‌های دیجیتال نیز گسترش یابد.
• توسعه ابر ملی و خدمات ابری داخلی: با توجه به محدودیت‌های بین‌المللی، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های ابری داخلی برای میزبانی سرویس‌های هوش مصنوعی آموزشی ضروری است. تفاهم نامه وزارت آموزش و پرورش با شرکت مخابرات ایران برای توسعه فضای ابری گامی در این مسیر است.

۶. توصیه پنجم: طراحی برای اتصال محدود و بودجه کم

مقاله بانک جهانی تأکید دارد که ابزارهای هوش مصنوعی باید بدون نیاز به اتصال دائمی اینترنت کار کنند و در زمان دسترسی به شبکه همگام‌سازی شوند.

وضعیت ایران:

با توجه به پوشش ناقص اینترنت در مناطق روستایی و عشایری، توسعه ابزارهای آفلاین هوش مصنوعی برای ایران حیاتی است. مدارس عشایری در دوران آموزش مجازی عملاً تعطیل بودند و این نشان می‌دهد که هر راهکار هوش مصنوعی باید مستقل از اتصال دائمی به اینترنت طراحی شود.

راهکار بومی‌ شده:

• توسعه اپلیکیشن‌های آموزشی آفلاین: با بهره‌گیری از مدل‌های زبانی کوچک (SLM) که روی دستگاه‌های با پردازش محدود قابل اجرا هستند، ابزارهای آموزشی هوش مصنوعی برای مناطق بدون اینترنت طراحی شوند.
• همگام‌سازی هوشمند: ابزارهایی که در زمان اتصال به شبکه، داده‌ها را با سرور مرکزی همگام‌سازی می‌کنند، برای مناطق روستایی و عشایری طراحی شوند.
• استفاده از شبکه تلویزیون آموزشی: در دوران همه‌گیری کرونا و نیز در شرایط اضطراری، از ظرفیت شبکه تلویزیونی آموزش برای ارائه محتوای آموزشی استفاده شد. این بستر می‌تواند برای آموزش مفاهیم پایه هوش مصنوعی به دانش‌آموزان مناطق محروم نیز به‌کار گرفته شود.

۷. توصیه ششم: تولید شواهد را به‌عنوان سرمایه‌گذاری اصلی در نظر بگیرید

مقاله بانک جهانی بر تولید داده و شواهد میدانی پیش از هر گونه مقیاس‌سازی تأکید دارد و هشدار می‌دهد که بدون این کار، کشورها ریسک سرمایه‌گذاری‌های میلیون‌دلاری بر فن آوری‌هایی را می‌پذیرند که ممکن است کار نکنند، مقیاس‌پذیر نباشند یا به یادگیرندگان آسیب بزنند.

وضعیت ایران:

پژوهش‌های داخلی در حوزه هوش مصنوعی در آموزش همچنان محدود است، اما نشانه‌هایی از توجه فزاینده به این حوزه دیده می‌شود. به عنوان مثال، پژوهشی در مورد امکان‌سنجی استفاده از هوش مصنوعی در آموزش ابتدایی ایران، موانعی مانند مقاومت، هزینه‌ها و حمایت خانواده و چالش‌هایی مانند تهدیدات سایبری، نادیده‌گرفتن نیروی انسانی و ناعدالتی آموزشی را شناسایی کرده است.

همچنین پلتفرم «ایران دیجیتال» با تمرکز بر آموزش برنامه‌نویسی و مفاهیم مقدماتی هوش مصنوعی به نوجوانان، موفق به جذب بیش از ۳۷۰ هزار کدآموز از سراسر کشور شده و به‌عنوان یکی از پنج پروژه برتر جهان در WSIS 2025 معرفی شده است.

استارتاپ Minedu AI که توسط دو دانش‌آموز ۱۲ ساله ایرانی تأسیس شده، یک دستیار آموزشی هوشمند مبتنی بر بازی است که با حمایت فنی گوگل مالزی توسعه یافته و این دو دانش‌آموز را به جوان‌ترین بنیانگذاران استارتاپ آموزشی ایران تبدیل کرده است.

راهکار بومی‌ شده:

• ایجاد مرکز ملی پژوهش‌های هوش مصنوعی در آموزش: با همکاری وزارت آموزش و پرورش، وزارت علوم و معاونت علمی ریاست‌جمهوری، مرکزی برای طراحی پایلوت‌های علمی، جمع‌آوری داده و انتشار یافته‌ها تأسیس شود.
• راه‌اندازی سامانه اشتراک‌گذاری داده‌های آموزشی: وزارت علوم از راه‌اندازی بستری برای جمع‌آوری و اشتراک‌گذاری داده‌های پژوهشی و آموزشی به‌صورت امن خبر داده است که می‌تواند به تولید شواهد معتبر کمک کند.
• ارزیابی مداوم طرح «ایران دیجیتال»: با توجه به اینکه فاز اول این طرح با هدف آموزش ۲ میلیون دانش‌آموز آغاز شده، ارزیابی مستمر تأثیر آن بر مهارت‌های دیجیتال، تفکر انتقادی و خلاقیت دانش‌آموزان ضروری است.

۸. برنامه‌ها و ابتکارات موجود در ایران

طرح "ایران دیجیتال"

طرح ملی «ایران دیجیتال» که در خرداد ۱۴۰۴ آغاز شد، یک برنامه آموزش رایگان هوش مصنوعی برای ۲ میلیون دانش‌آموز متوسطه اول و ۱۰۰۰ معلم است. این طرح که به‌صورت بازی‌محور و تعاملی طراحی شده، شامل مسابقات فصلی، رتبه‌بندی افراد در مناطق مختلف و اهدای جوایز است. افراد برتر امکان شرکت در دوره‌های پیشرفته و کارآموزی را خواهند داشت.

بر اساس برنامه هفتم توسعه، وزارت آموزش و پرورش موظف است آموزش هوش مصنوعی را به ۲ میلیون دانش‌آموز تکمیل کند و برنامه‌ریزی شده است که این تعداد در سال آینده به ۴ میلیون دانش‌آموز افزایش یابد.

سند هوش مصنوعی و جانمایی در برنامه درسی

"سند هوش مصنوعی و جانمایی آن در برنامه درسی" تدوین شده و قرار است همه معلمان در تابستان ۱۴۰۵ از آموزش‌های مرتبط با این مهارت بهره‌مند شوند. همچنین برنامه‌ریزی برای راه‌اندازی رشته هوش مصنوعی در مقطع دوم متوسطه انجام شده است.

چارچوب فن آوری‌های نوین و هوش مصنوعی در آموزش و پرورش

شورای عالی آموزش و پرورش، «چارچوب فن آوری‌های نوین و هوش مصنوعی در آموزش و پرورش ایران» را با هدف ارتقای کیفیت و عدالت آموزشی و پیش گیری از شکاف فن آوری بین ایران و جهان تدوین کرده است. این چارچوب با نگاهی واقع‌بینانه به فعالیت‌ها و محدودیت‌ها و در نظر گرفتن روندی تدریجی اما مؤثر و قابل‌دسترس در زمان کوتاه طراحی شده است.

پلتفرم «شاد» و تحول دیجیتال

پلتفرم ملی «شاد» به‌عنوان بزرگ‌ترین اکوسیستم آموزشی ایران با بیش از ۱۶ میلیون کاربر، نقش محوری در تحول دیجیتال آموزش دارد. با ارتقای زیرساخت‌ها و افزودن ۴۰۰ سرور ساخت داخل، امکان بهره‌گیری از فن آوری‌های هوش مصنوعی در این سکو فراهم شده است. «شاد پلاس» با معرفی هوش مصنوعی اختصاصی خود، گامی در جهت یادگیری هوشمند برداشته است.

جایگاه ایران در شاخص‌های بین‌المللی

بر اساس گزارش Nature Index، جایگاه ایران در تولیدات علمی حوزه هوش مصنوعی از رتبه ۳۳ به ۳۰ ارتقا یافته و کشور در جمع ۵۰ کشور برتر جهان قرار دارد. همچنین بر اساس شاخص Oxford Insights که آمادگی دولت‌ها برای پیاده‌سازی هوش مصنوعی در خدمات عمومی را می‌سنجد، ایران با رتبه ۹۱ از میان ۱۸۸ کشور، نسبت به سال ۲۰۲۳ سه پله صعود داشته است.

۹. چالش‌ها و موانع پیش‌روی ایران

۱. شکاف دیجیتال و نابرابری آموزشی

با وجود پیشرفت‌ها، شکاف عمیقی بین مناطق شهری و روستایی، مدارس دولتی و غیردولتی، و دانش‌آموزان برخوردار و کم‌بهره وجود دارد. این شکاف در دوران آموزش مجازی به‌وضوح نمایان شد و دانش‌آموزان مناطق روستایی و عشایری عملاً از آموزش بازماندند.

۲. محدودیت‌های زیرساختی

هرچند اتصال مدارس به فیبرنوری در حال افزایش است، اما هنوز بیش از ۸۵ درصد مدارس شهری به این شبکه متصل نشده‌اند. در مناطق روستایی و عشایری، وضعیت بسیار نامناسب‌تر است.

۳. کمبود محتوای بومی و فارسی

توسعه مدل‌های زبانی بزرگ (LLM) برای زبان فارسی با چالش‌های جدی مواجه است. هرچند وزارت علوم از حمایت از توسعه حداقل ۳ مدل بنیادین هوش مصنوعی بر اساس داده‌های داخلی خبر داده， اما این مسیر نیازمند سرمایه‌گذاری کلان و همکاری گسترده است.

۴. تحریم‌ها و محدودیت‌های بین‌المللی

تحریم‌های بین‌المللی دسترسی ایران به خدمات ابری بین‌المللی، سخت‌افزارهای پیشرفته و همکاری‌های علمی با مراکز معتبر جهانی را محدود کرده است. با این حال، ایران در چارچوب همکاری با کشورهای عضو بریکس و سازمان همکاری اسلامی به دنبال گسترش همکاری‌های علمی در حوزه هوش مصنوعی است.

۵. کمبود نیروی متخصص

با وجود برنامه‌ریزی برای تربیت ۵۰۰ هزار نیروی متخصص در حوزه فن آوری اطلاعات， کمبود معلمان آموزش‌دیده در حوزه هوش مصنوعی و مدرسین متخصص همچنان یک چالش اساسی است. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که کمبود آموزش معلمان و مقاومت نهادی از موانع اصلی پیاده‌سازی هوش مصنوعی در آموزش ایران هستند.

۱۰. جمع‌بندی و توصیه‌های راهبردی

مقاله بانک جهانی، نقشه‌راهی عملی برای کشورهای در حال توسعه ترسیم می‌کند که با بومی‌سازی مناسب، می‌تواند مسیر تحول دیجیتال آموزش در ایران را هموار سازد. پیام اصلی مقاله را می‌توان در یک جمله خلاصه کرد: 

«هوش مصنوعی را با مقیاس کوچک، بر دوش معلمان و با تکیه بر زیرساخت موجود آغاز کنید، پیش از گسترش آن را به‌دقت آزمایش کنید و هزینه‌هایش را با هزینه‌های گران‌قیمت وضع‌موجود بسنجید.»

توصیه‌های راهبردی برای ایران:

۱. تدوین نقشه‌راه ملی با اولویت‌بندی مشخص:

با توجه به وسعت کشور و تنوع مناطق، نقشه‌راهی تدوین شود که مناطق محروم، مدارس عشایری و دانش‌آموزان کم‌بهره را در اولویت قرار دهد. تجربه نشان داده که عدالت آموزشی در کشور عملاً محقق نشده و وزارت آموزش و پرورش از وظایف خود در قبال مناطق عشایری و محروم دور مانده است.

۲. سرمایه‌گذاری بر توانمندسازی معلمان:
به‌جای خرید تجهیزات گران‌قیمت برای دانش‌آموزان، بر آموزش و توانمندسازی معلمان در حوزه هوش مصنوعی متمرکز شود. «سند هوش مصنوعی و جانمایی آن در برنامه درسی» با جدیت اجرا شود و همه معلمان تا تابستان ۱۴۰۵ از این آموزش‌ها بهره‌مند شوند.

۳. تقویت زیرساخت‌های ارتباطی با اولویت مناطق محروم:
اتصال تمام مدارس به شبکه فیبرنوری تا سال ۱۴۰۵ با جدیت دنبال شود و مدارس شبانه‌روزی و عشایری در اولویت قرار گیرند.

۴. توسعه مدل‌های زبانی بومی و کوچک:
با توجه به محدودیت‌های زیرساختی و تحریم‌ها، بر توسعه مدل‌های زبانی کوچک (SLM) مبتنی بر داده‌های فارسی تمرکز شود. وزارت علوم از حمایت از توسعه حداقل ۳ مدل بنیادین هوش مصنوعی خبر داده که باید با جدیت پیگیری شود.

۵. ایجاد نظام ارزیابی و تولید شواهد:
پیش از هرگونه مقیاس‌سازی، پایلوت‌های علمی در چند استان با شرایط مختلف اجرا و نتایج آنها به‌دقت ارزیابی شود. مرکز ملی پژوهش‌های هوش مصنوعی در آموزش با همکاری وزارت آموزش و پرورش، وزارت علوم و معاونت علمی ریاست‌جمهوری تأسیس شود.

۶. بهره‌گیری از ظرفیت‌های داخلی و بخش خصوصی:
استارتاپ‌های موفق ایرانی مانند Minedu AI و پلتفرم «ایران دیجیتال» نشان داده‌اند که ظرفیت بالایی برای نوآوری در این حوزه وجود دارد. حمایت از این زیست‌بوم نوآوری و ایجاد شتاب‌دهنده‌های تخصصی هوش مصنوعی آموزشی در دستور کار قرار گیرد.

۷. همکاری‌های بین‌المللی هدف مند:
با وجود تحریم‌ها، ایران می‌تواند از ظرفیت همکاری با کشورهای عضو بریکس و سازمان همکاری اسلامی برای انتقال دانش و تجربه در حوزه هوش مصنوعی آموزشی بهره گیرد.

۸. تداوم و گسترش طرح «ایران دیجیتال»:
با توجه به موفقیت اولیه این طرح در جذب بیش از ۳۷۰ هزار کدآموز، هدف ۴ میلیون دانش‌آموز تا سال آینده با جدیت پیگیری شود و فاز دوم آن با محوریت دستیارهای هوش مصنوعی معلمان اجرا شود.

منابع :

1. World Bank. (2026, August 4). Supporting cost-effective AI adoption in education. Let's Talk Development. (Yarrow, N., Trucano, M., Rodon, G., De Simone, M.E., & Bentil, E.N.)
2. Iran Front Page. (2025, September 23). Iran's New School Year Opens With President's Attendance. 
3. Times Higher Education. (2025, September 23). Iran's 'fair' university entrance exam is exacerbating inequality. 
4. Tehran Times. (2025, December 5). Science ministry finalizes AI action plan. 
5. Tehran Times. (2025, June 27). 'Iran Digital' program kicks off, focusing on AI in schools. 
6. Inn.ir. (2026, July 13). اتصال بیش از پنج هزار مدرسه کشور به شبکه فیبرنوری. 
7. Inn.ir. (2025, December 8). تفاهم وزارت آموزش‌وپرورش و شرکت مخابرات ایران برای هوشمندسازی مدارس. 
8. Qudsonline.ir. (2026, August 7).  تدوین چارچوب فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی در آموزش و پرورش. 
9. Tehran Times. (2026, January 18). 'Iran Digital' aims to teach AI to four million students. 
10. IRIB News. (2025, October 22). تحول زیرساخت در شاد با همکاری معاونت علمی و وزارت ارتباطات. 
11. IRIB News. (2025, March 16). سند هوش مصنوعی و جانمایی آن در برنامه درسی تدوین شد. 
12. Zoomit.ir. (2025, July 10). پلتفرم آموزشی «ایران دیجیتال» در جمع پنج پروژه برتر جهان در WSIS 2025. 
13. Pana.ir. (2025, June 2). دو نوجوان ایرانی برترین مخترعان جوان ITEX 2025 شدند. 
14. IRNA. (2025, August 24). Iranian innovator wins BRICS, SCO 'Social Solution of the year' award. 
15. Various academic sources on AI in education in Iran. 

ارسال مطلب برای صدای معلم

این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

درخواست همیاری ( کمک مالی )