پرده اول؛ عبور از مرز، عبور از الزام
بنا بر ضرورتی، همراه خانواده عازم ایروان ارمنستان هستیم. پس از عبور از مرز نوردوز و ورود به خاک ارمنستان، به‌دلیل تأخیر اتوبوس برای لحظاتی پیاده می‌شوم.
هنگام بازگشت، با صحنه‌ای تأمل‌برانگیز مواجه می‌شوم: از میان مسافران، تنها همسرم همچنان با پوشش متعارف ایرانی در اتوبوس نشسته است!
در فاصله‌ای کوتاه، گویی نه‌فقط مرز جغرافیایی، بلکه مرزهای رفتاری و هنجاری نیز پشت سر گذاشته شده‌اند. همان آدم‌ها، همان خانواده‌ها و همان باورهای ادعایی؛ اما با تغییر محیط، رفتارها نیز دگرگون می‌شوند.
این مشاهده، پرسشی جدی را پیش روی ما می‌گذارد: اگر یک هنجار با عبور از مرز جغرافیایی یا کاهش نظارت بیرونی به‌سرعت تغییر می‌کند، تا چه اندازه به باوری درونی تبدیل شده و تا چه اندازه محصول الزام و ملاحظه است؟
مسئله، داوری درباره انتخاب پوشش افراد نیست؛ مسئله، فاصله‌ای است که گاه میان رفتار رسمی و انتخاب شخصی، میان الزام بیرونی و باور درونی پدیدار می‌شود. آیا وقت آن نرسیده است که به‌جای اصرار بر یکسان‌سازی ظاهری، درباره ریشه‌های این دوگانگی گفت‌وگو کنیم؟
پرده دوم؛ مدرسه؛ آستانه دوگانگی
در یکی از خیابان‌های منتهی به دبیرستان شاهدی در تهران، ناخودآگاه ناظر گفت‌وگوی مادری با دخترانش می‌شوم. هر سه بدون حجاب نیمه‌برهنه در خیابان تردد می‌کنند؛ اما هنگامی که به آستانه مدرسه می‌رسند، دختران چادر بر سر می‌کنند، با مادر خداحافظی کرده و وارد مدرسه می‌شوند.
در چند قدمی، دو جهان متفاوت به هم می‌رسند: جهان انتخاب‌های بیرون از مدرسه و جهان قواعد حاکم بر درون آن.
پرسش این است که این تغییر پوشش، تا چه اندازه برخاسته از باور و تا چه اندازه نتیجه الزام محیطی است؟ آیا مدرسه توانسته است هنجاری را درونی کند یا صرفاً به فضایی برای رعایت ظاهری مقررات بدل شده است؟
مدرسه، پیش از آن که محل اجرای بخشنامه‌ها باشد، باید کانون پرورش مسئولیت‌پذیری، گفت‌وگو و شکل‌گیری باورهای پایدار باشد. اگر فاصله میان رفتار درون مدرسه و بیرون آن روزبه‌روز بیشتر شود، نظام آموزشی باید به‌جای بسنده‌کردن به گزارش‌های انضباطی، درباره اثربخشی شیوه‌های تربیتی خود پاسخ‌گو باشد.
آیا زمان آن نرسیده است که متولیان آموزش و پرورش، به‌جای سنجش موفقیت فرهنگی با میزان انطباق ظاهری دانش‌آموزان، درباره اعتماد اجتماعی، اقناع فرهنگی و ماندگاری ارزش‌ها نیز ارزیابی روشنی ارائه کنند؟
پرده سوم؛ چالش‌های مدیران مدارس
در مناطق برخوردار کرج، از مهرشهر و جهانشهر تا عظیمیه و گوهردشت، مدارس غیردولتی سهم چشم گیری از بازار آموزش دارند. در بخشی از این مناطق، انتخاب مدرسه، فراتر از کیفیت آموزشی، با سبک زندگی، انتظارات فرهنگی و منزلت اجتماعی خانواده‌ها نیز پیوند خورده است.
مدیران این مدارس در موقعیتی پیچیده قرار دارند: از یک سو، خانواده‌هایی با نگرش‌ها و انتظارات متفاوت؛ از سوی دیگر، بخشنامه‌ها و الزام‌های نهادهای نظارتی؛ و در کنار این دو، هزینه‌های اداره مدرسه، رقابت آموزشی و نگرانی از ریزش دانش‌آموزان.
سخت‌گیری بیش از اندازه ممکن است به نارضایتی خانواده‌ها بینجامد و انعطاف بیش از حد نیز می‌تواند مدیر را در معرض تذکر و برخورد نظارتی قرار دهد. حاصل آن، وضعیتی است که در آن مدیر مدرسه، به‌جای تمرکز بر کیفیت آموزش و تربیت، ناچار می‌شود بخش مهمی از توان خود را صرف مدیریت تعارض میان مقررات رسمی و واقعیت‌های اجتماعی کند.
اما پرسش اساسی متوجه مدیران نیست؛ مسئولیت اصلی بر عهده سیاست‌گذارانی است که باید میان قانون، هدف تربیتی و واقعیت جامعه تناسب برقرار کنند.
آیا بخشنامه‌ها با مشارکت مدیران، معلمان، خانواده‌ها و کارشناسان تعلیم و تربیت تدوین می‌شوند؟ آیا پیش از ابلاغ مقررات، پیامدهای اجتماعی و اجرایی آن‌ها سنجیده می‌شود؟ و آیا نهادهای ناظر، افزون بر مطالبه اجرای مقررات، مسئولیت ارزیابی اثربخشی و پیامدهای شیوه اجرای آن‌ها را نیز می‌پذیرند؟
نمی‌توان از مدرسه انتظار تربیت نسلی مسئولیت‌پذیر داشت، اما مدیر و معلم را در چرخه‌ای از دستورالعمل‌های گاه ناسازگار گرفتار کرد. نظام آموزشی به سیاست‌های روشن، پایدار، قابل اجرا و مبتنی بر اقناع نیاز دارد؛ نه مقرراتی که فاصله میان ظاهر و واقعیت را افزایش دهند.
پرده چهارم؛ دو جهان در یک خیابان
برای شرکت در مراسمی آیینی، در غروب دلتنگی ناگزیر از تحمل ترافیک مسیر فلکه اول گوهردشت تا مسجد جامع هستم. در اطراف فلکه، مخالفان مذاکره با پوشش کاملاً مذهبی، پرچم تکان می‌دهند و با پخش سرودهای حماسی و شعارهای تند علیه دولت و مذاکره‌کنندگان، مواضع خود را فریاد می‌زنند.
چند متر آن‌سوتر، مردم عادی کوچه و بازار، بی‌اعتنا به این اجتماع، سرگرم خرید و گذران زندگی‌اند. در امتداد مسیر تا مسجد جامع نیز پوشش حداقلی که انتظار می‌رود، به چشمم نمی‌خورد.
آنچه تأمل‌برانگیز است، صرفاً تفاوت پوشش یا مواضع سیاسی نیست؛ شکاف میان گفتمان‌های پرصدای رسمی و سیاسی با واقعیت متکثر و روزمره جامعه است.
در یک سوی خیابان، شعارها بلند است؛ در سوی دیگر، مردم درگیر معاش، خرید، خانواده و دغدغه‌های زندگی‌اند. این هم‌جواری می‌تواند نشانه تحمل تفاوت‌ها باشد، اما هم‌زمان این پرسش را نیز برمی‌انگیزد که آیا میان کنش گران سیاسی و بخش‌هایی از جامعه، فاصله‌ای عمیق در اولویت‌ها، زبان ارتباطی و فهم مسائل روز پدید نیامده است؟
مطالبه روشن از جریان‌های سیاسی و نهادهای فرهنگی آن است که جامعه را از پشت تریبون‌ها و بر اساس تصورات مطلوب خود تعریف نکنند. مردم را باید در متن زندگی واقعی‌شان دید، صدای آنان را شنید و به تفاوت‌های اجتماعی نه به‌عنوان تهدید، بلکه به‌مثابه واقعیتی انکارناپذیر نگریست.
هیچ جریان سیاسی و فرهنگی، صرفاً با بلندترکردن صدا یا تکرار شعارهای خود، نمایندگی همه جامعه را به دست نمی‌آورد. اعتبار اجتماعی حاصل گفت‌وگو، اعتمادسازی و توانایی پاسخ‌گویی به مسائل واقعی مردم است.
از نظارت ظاهری تا بازنگری مسئولانه
این چهار روایت، از مرزهای جغرافیایی تا آستانه مدرسه و خیابان‌های شهر، یک مسئله مشترک را پیش می‌کشند: فاصله میان قواعد رسمی، انتخاب‌های فردی و واقعیت‌های اجتماعی.
هنگامی که رفتارها با تغییر محیط دگرگون می‌شوند، هنگامی که مقررات به رعایت ظاهری محدود می‌مانند و هنگامی که گفتمان‌های سیاسی با بی‌اعتنایی بخشی از جامعه مواجه می‌شوند، نمی‌توان همه مسئله را به ضعف نظارت یا کوتاهی افراد فروکاست. باید در شیوه سیاست‌گذاری، کیفیت اقناع، تناسب مقررات و میزان پذیرش اجتماعی نیز تأمل کرد.
قانون برای آن که پایدار و اثربخش باشد، به اعتماد عمومی و تناسب با واقعیت‌های اجتماعی نیاز دارد. نظارت می‌تواند رفتار را کنترل کند، اما به‌تنهایی قادر نیست باور بسازد؛ بخشنامه می‌تواند تکلیف تعیین کند، اما لزوماً پذیرش ایجاد نمی‌کند؛ و شعار می‌تواند فضا را پر کند، اما الزاماً صدای جامعه را بازتاب نمی‌دهد.
از این رو، مطالبه از متولیان فرهنگی، آموزشی و نظارتی روشن است: به‌جای اکتفا به آمار تذکرها و گزارش‌های انضباطی، درباره میزان اثربخشی سیاست‌ها، پیامدهای اجتماعی آن‌ها و فاصله میان اهداف اعلام‌شده و نتایج واقعی پاسخ‌گو باشند.
مقررات را با مشارکت ذی‌نفعان بازبینی کنند، امکان گفت‌وگوی صریح و کارشناسی را فراهم آورند و میان اصول قانونی، شیوه اجرا و تنوع واقعیت‌های اجتماعی تمایز قائل شوند.
و خطاب به مدیران مدارس غیردولتی:
آیا زمان آن نرسیده است که تجربه‌های میدانی خود را به مطالبه‌ای کارشناسی و جمعی تبدیل کنید و برای اصلاح رویه‌های ناکارآمد، صدایی روشن و مستند داشته باشید؟ سکوت در برابر تعارض‌های مزمن، نه مسئله را حل می‌کند و نه مسئولیت‌ها را از میان می‌برد.
جامعه را نمی‌توان با انکار تفاوت‌ها اداره کرد؛ همان‌گونه که با تحمیل ظاهر، نمی‌توان به باور پایدار رسید. حکمرانی مسئولانه از جایی آغاز می‌شود که سیاست‌گذار، به‌جای سرزنش جامعه، عملکرد خود را نیز به پرسش بکشد.
پرسش نهایی همچنان پابرجاست:
آیا هدف، صرفاً یکسان‌سازی رفتارهای ظاهری است یا ساختن جامعه‌ای برخوردار از اعتماد، مسئولیت‌پذیری و پذیرش متقابل؟ پاسخ به این پرسش، مرز میان اجرای صرف مقررات و سیاست‌گذاری فرهنگیِ اثربخش را روشن خواهد کرد.
این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید
صدای معلم، صدای شما
با ارائه نظرات، فرهنگ گفت‌وگو و تفکر نقادی را نهادینه کنیم.