دینداری در دوره نوجوانی، برخلاف آنچه گاه در گفتمانهای سیاست گذارانه یا تعلیم و تربیتی رواج دارد، نه یک انتخاب ذهنی صرف و نه واکنشی ساده به موقعیت طبقاتی یا محرومیت مادی است. در جامعۀ ایرانی، جایی که دین در تاروپود نهادهای اجتماعی و روابط بین نسلی تنیده شده، دینداری نوجوان بیش از هر چیز در بستر گرمای روابط خانوادگی تنفس میکند و از خلال مبادلۀ عاطفی میان والدین و فرزند جان میگیرد.
آنچه نوجوان را با امر قدسی پیوند میزند، نه میزان درآمد پدر، که کیفیت پیوندهای درونخانوادگی است: گفتوگویی که با همدلی آمیخته باشد، دلبستگیای که ایمنی بیافریند، و الگوبرداری ظریفی که از «عادتوارۀ» دینی والدین تراوش میکند. در این میدان جامعهپذیری، دینداری همچون سرمایهای فرهنگی و عاطفی مبادله میشود؛ سرمایهای که بیش از آن که در قالب آموزههای کلامی تعلیم داده شود، در متن زندگی روزمره زیست میشود و در نگاهها، لحنها، سکوتها و رفتارهای والدین رسوب میکند.
در چنین میدانی، دینداری به قالبی بدل میشود که میتوان آن را «میراث زیسته» نامید. برخلاف انتقال رسمی باورها که اغلب یکسویه و آمرانه است، این شکل از جامعهپذیری سرشار از ظرافتهای عاطفی است.
نوجوان صرفاً تماشاگر مناسک والدین نیست، بلکه کیفیت رابطۀ عاطفی با آنان است که تعیین میکند آیا الگوهای دینی درونی میشوند یا به پوستۀ رفتاری تهی از معنا بدل میگردند. والدینی که با گرمی، پذیرش و احترام به خودآیینی فرزند، زمینۀ گفتوگوی دینی را فراهم میآورند، به نوجوان اجازه میدهند که دینداری را نه به مثابۀ تکلیفی تحمیلی، که بهعنوان پاسخی شخصی به پرسشهای وجودی خویش کشف کند. در مقابل، در خانوادههایی که دینداری با کنترل، ترس یا تحکیم سلطه والدین گره میخورد، اغلب با اطاعتی ظاهری اما گسیخته از درون روبهرو هستیم که در نخستین تلاطمهای هویتی نوجوانی فرو میریزد.
با این حال، نباید نوجوان را ظرفی منفعل برای بازتولید میراث دینی نسل پیشین انگاشت.
او عاملیتی خاموش اما مؤثر دارد:
ظرفیتهای روانیاش، از ثبات هیجانی و خویشتنداری تا توان همدلی و خودآگاهی، در گشودگی وجودی او به امر معنوی سهیماند. نوجوانی که در کشاکش هویتیابی، از منابع درونی کافی برای مواجهه با تردیدها و تنشهای فکری برخوردار است، احتمال بیشتری دارد که به دینداریای متفکرانه و از آنِ خود دست یابد، نه آنکه صرفاً هویت دینی تحمیلی را بیچونوچرا بپذیرد یا یک سره طرد کند. به همین سبب، دینداری را نمیتوان جدا از تحول روانی و هویتی نوجوان فهمید؛ این دو در هم تنیدهاند و هرکدام دیگری را تغذیه میکند.
نکتۀ شایان تأمل دیگر آن است که «دینداری نوجوان ایرانی» بر خلاف آنچه در نگاههای کلان و همگنساز پنداشته میشود، پدیدهای یکدست در سراسر جغرافیای فرهنگی این سرزمین نیست. درهمتنیدگی پیچیدۀ بافتهای محلی، خردهفرهنگهای قومی و مذهبی، شکافهای نسلی و تجربههای متفاوت از مدرنیته، تصویری چندپاره و سیال از دینداری در میان نوجوانان میسازد.
آنچه در کلانشهری مانند تهران مصداق دارد، لزوماً در مناطق روستایی یا شهرهای با بافت سنتیتر صادق نیست. از همین رو، هرگونه روایت کلی از «دینداری نوجوان ایرانی» که این تکثر و زمینه مندی را نادیده بگیرد، بیش از آن که روشنگر باشد، حجابی بر واقعیت خواهد کشید.
در نهایت، فهم دینداری نوجوانان مستلزم چرخشی نظری از نگاههای تجویزی و آسیبشناسانه به درکی عمیقاً زمینهمند و رابطهای است.
آنچه ضرورت دارد، نه سیاست گذاریهای شتاب زده و دستوری برای «تقویت دینداری»، که تأملی جدی بر کیفیت روابط عاطفی درون خانواده، فضای گفتوگویی که نوجوان در آن تنفس میکند، و فرصتهایی است که برای عاملیت و جستوجوگری معنوی او فراهم میآوریم.
دینداریِ از دل برآمده و در زندگی روزمره تنیده شده را نمیتوان با بخشنامه و برنامههای کلیشهای پرورش داد، که باید آن را در گرمای پیوندهای انسانی و در میدان مبادلۀ عاطفی خانواده جستوجو کرد.
این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید
صدای معلم، صدای شما
با ارائه نظرات، فرهنگ گفتوگو و تفکر نقادی را نهادینه کنیم.