صدای معلم

" در دورانی که زبان و فرهنگ فارسی مورد بی مهری واقع شده بود و زیاده روی در عربی مآبی عده ای از ایرانیان ِاهل قلم ، زمینه ی گرایش های میهن دوستی و پاسداری از زبان فارسی را بیش از پیش فراهم کرده بود ، در چنین شرایطی فردوسی برای حفظ زبان و فرهنگ ایرانیان به کاری سِتُرگ یعنی خلق شاهنامه دست می زند . فردوسی ، صدای مردم عصر خویش را در شاهنامه منعکس می کند و ارزش های ملّی و افتخارات گذشته ی ایرانیان را در برابر آنان مجسّم می کند "

فردوسی ؛ ستایشگر خِرَد و عدالت و قدیمی ترین آموزگار ملّت ایران

فاطمه سادات اشرفی زاده / عضو شورای نویسندگان صدای معلم

حکیم ابوالقاسم فردوسی ستایشگر  خِرَد و عدالت و  قدیمی ترین آموزگار ملّت ایران

به مناسبت 25 اردیبهشت  روز  بزرگداشت  فردوسی :

ادبیّات حماسی قدیمی ترین نوع ادبی است و به آن دسته از آثاری گفته می شود که در آنها حوادثی خارق العاده با زمینه های ملّی و قهرمانی رخ می دهد ، این گونه آثار که معمولا به صورت داستان عرضه شده اند ، جنبه هایی از فرهنگ ، اعتقادات و آیین های اقوام پیشین را به تصویر می کشند . آزادمنشی ، وطن دوستی ،  خردورزی و ظلم ستیزی از خصوصیات  قهرمانان و شخصیّت های محبوب در شاهنامه  هستند . در شاهنامه خرد و حکمت بارها ستایش می شود و فردوسی کتاب خود را با ستایش  آفریننده ی خرد آغاز می کند .

 زمینه ی اوّلیه ی شکل گیری حماسه ها ، در واقع افسانه ها یی بود که  به طور شفاهی نسل به نسل بازگو شده اند و در گذر زمان با عناصر تاریخی آمیخته گشته اند .

حماسه های هر ملّتی بیان کننده ی آرزوها و آرمان های آن ملّت است که با تخیّلات آمیخته گشته اند . هر چند که اقوام قدیمی اغلب دارای قصّه ها و افسانه هایی بوده اند اما فقط در میان برخی از ملّت ها ، شاعران بزرگی ظهور کرده اند که  این توانایی را داشته اند تا اسطوره های ملّی خود را به نظم بکشند  . شاعرانی مثل فردوسی در ایران و « همر» در یونان  از معدود شاعرانی هستند که به چنین کار بزرگی همّت گماشته اند .

فردوسی ، حماسه سرای بزرگ ایرانی ، نه تنها در ایران که در ادبیّات جهان می درخشد . شاهنامه علاوه بر ارزش محتوایی ، از نظر ادبی نیز ارزش های بی نظیری دارد : توصیف صحنه های نبرد ، وصف شخصیّت ها و روابط انسانی ، تشبیهات زیبا ، هماهنگی زبان با محتوا ، شیوه ی داستان پردازی و فضا سازی ها ، به گونه ای بیان شده است که حوادث را چون تابلویی در برابر خواننده جلوه گر ساخته است .

حکیم ابوالقاسم فردوسی ستایشگر  خِرَد و عدالت و  قدیمی ترین آموزگار ملّت ایران

فردوسی سی سال از عمر خود را به جمع آوری قصه ها و داستان های عامیانه صرف کرد و آنچه را که خوانده یا شنیده بود ، هنرمندانه به نظم درآورد و با این کار خدمت بزرگی به زبان فارسی کرد .

                        بسی رنـج بـردم در این سـال سـی             عَـجَم زنـده کردم بـدیـن پـارسـی

                        پـی افـکندم از نـظـم کـاخی بـلـند            کـه از بـاد و بـاران نـیـابـد گـزنـد 

                       نمیرم از ایـن پـس کـه مـن زنده ام            که تـخـم سـخـن را پــراکـنده ام

آنچه که فردوسی در شاهنامه  عرضه می کند ، تاریخ تخیّلی یک ملّت است ؛ روایتی هنرمندانه از  تمدن ، فرهنگ ، دلاوری ها و آرمان های یک ملّت است . وطن دوستی و دفاع از آرمان های میهن دوستانه در شاهنامه به فراوانی ذکر شده است و همین خصوصیّت است که شهرتی پایان ناپذیر به این کتاب بخشیده است .

در دورانی که زبان و فرهنگ فارسی مورد بی مهری واقع شده بود و زیاده روی در عربی مآبی عده ای از ایرانیان ِاهل قلم ، زمینه ی گرایش های میهن دوستی  و پاسداری از زبان فارسی را بیش از پیش فراهم کرده بود ، در چنین شرایطی فردوسی برای حفظ زبان و فرهنگ ایرانیان به کاری سِتُرگ یعنی خلق شاهنامه دست می زند . فردوسی ، صدای مردم عصر خویش را در شاهنامه منعکس می کند و ارزش های ملّی و افتخارات گذشته ی ایرانیان را در برابر آنان مجسّم می کند .

« کار فردوسی سبب شد تا زبان و فرهنگ فارسی دست کم در زمینه های زیر  سپاسدار فردوسی باشد : حفظ واژه ها و ساختارهای دستوری فارسی ، کمک به قوام یافتگی زبان فارسی ، حفظ داستان های فارسی و اعتلای هنری بخشیدن به آنها ، حفظ فرهنگ و رسوم کهن ایرانی ،  به یادگار نهادن مجموعه ای از داستان های و شیوه های  داستان پردازی » ( حمیدیان ص 84 )  

شخصیّت های  شاهنامه ، نیز در خور تامّل اند و شیوه ی بیان  فردوسی در توصیف و معرفی شخصیّت ها بی نظیرست . آزادمنشی ، وطن دوستی ،  خردورزی و ظلم ستیزی از خصوصیات  قهرمانان و شخصیّت های محبوب در شاهنامه  هستند . در شاهنامه خرد و حکمت بارها ستایش می شود و فردوسی کتاب خود را با ستایش  آفریننده ی خرد آغاز می کند :

                            بــه نـام خـداونــد جـان و خـرد               کـزیـن بـرتـر انـدیــشـه بـرنـگـذرد

                          خـرد رهـنمـای و خـرد دلـگـشـای               خـرد دسـت گـیـرد بـه هـر دو سـرای

دادخواهی توده ی مردم علیه ستم  و براندازی  ظلم از آرمان های همیشگی بشر است . روی کار آمدن حکومتی  عدالت گستر نیز آرزویی است که در افسانه ها و داستان های ایرانی و غیر ایرانی بازگو شده است . در شاهنامه نیز جدال حق با باطل به منظور  براندازی ظلم به زیباترین شکل به تصویر کشیده شده است .

فردوسی دوران سیاه حکومت ضحاک را که ظلم و ستم رواج یافته است ، اینگونه توصیف می کند :  

       نهان گشت آیین فرزانگان                           پراکنده شد نام دیوانگان

      هنر خوار شد جادویی ارجمند                      نهان راستی ، آشکارا گزند

       شده بر بدی دست دیوان دراز                    ز نیکی نبودی سخن جز به راز .....       

 قیامی که به رهبری کاوه علیه  ضحاک – پادشاه بیداد پیشه ی ماردوش - به تصویر کشیده شده است ، نمادی از مبارزات حق طلبانه ی مردم علیه بیداد  است و بیانگر این واقعیت است که حکومت های استبدادی اگر سالها به جور بر مردم حکومت کنند ، اما  سرانجام روزی خواهد رسید که  آتش خشم مردم ، خرمن ظلم آنان را  نابود سازد .  کاوه ، آهنگری بی نام ونشان که با دست خالی و با درفشی که نماد عدالت خواهی است ، قیامی را هدایت می کند و سرانجام با  همراهی مردم ، کاخ ظلم را سرنگون می کند . فریدون مردی پاک نهاد که با خواست مردم بر سر کار می آید و با  داد  و دِهِش حکومت می کند . از این رو در دل مردم جا دارد . فردوسی نتیجه گیری می کند که تنها  با عدالت محوری می توان به بزرگی و عظمت دست یافت .

           فـریـدونِ فـرخ فـرشــتـه نــبـود                              بـه مـُشـک و به عَنـبر سـرشـته نـبـود

         به داد و دِهِـش یـافـت ایـن فـَرّهی                             تـو داد و دِهِـش کـن ، فـریـدون تـویـی

فردوسی هر گاه از حکمرانی سخن می گوید ، پادشاهانی را می ستاید که عدالت گستر و بنده نواز باشند و حکومت های ستمگر را محکوم به نابودی می داند . وی در خلال قصّه ها یادآوری می کند که انسان وقتی به قدرت برسد باید بیشتر در برابر خداوند بندگی کند و نباید جاه و مقام انسان را از راه حق و حقیقت دور سازد .  

                 چـه گـفت آن سخنگوی بـا فـر و هـوش                 چـو خـسرو شـدی ، بنـدگـی را بـکـوش

                 بــه داد و دِهِـش ، گـیــتی آبــاد دار                       دلِ زیــر دســتــانِ خــود شـــاد دار  

حکیم ابوالقاسم فردوسی ستایشگر  خِرَد و عدالت و  قدیمی ترین آموزگار ملّت ایران

        قهرمانان حماسی از نظر جسمی و از نظر خُلق و خوی ، انسان های شایسته ای هستند . در افسانه های ایرانی و غیر ایرانی  وجود عناصر مافوق طبیعی و حضور قهرمانانی شکست ناپذیر که حافظ مظلومان باشند ، در  آرزوهای مردم بازگو شده است . در شاهنامه ی فردوسی نیز با این پدیده ها روبه رو می شویم .  رستم نمادی از آرزوهای یک ملّت است . وی ایران را آزاد و سرافراز می خواهد و اگر به جنگی دست می گشاید ، برای اعتلای ایران است وجود هفت خوان که رستم از آنها سربلند بیرون می آید ، بیانی نمادین است از مراحلی که انسان در راه تکامل خویش طی می کند تا از مرحله ی ناپختگی به مرحله بصیرت و معرفت برسد  و یاد آور مراحل هفت گانه ی  سیر و سلوک هم هست که در آن جا نیز سالک با گذشتن از مراحل دشوار طریقت به تزکیه ی نفس می پردازد . وی در خلال قصّه ها یادآوری می کند که انسان وقتی به قدرت برسد باید بیشتر در برابر خداوند بندگی کند و نباید جاه و مقام انسان را از راه حق و حقیقت دور سازد . 

    داستان هایی را که  فردوسی  به نظم کشیده است  ، بیانی نمادین از جدال همیشگی بین خیر  و شر  است . در بسیاری از این افسانه ها نیروهای اهریمنی و اهورایی با هم مواجهند .

      از آنجایی که این قصّه ها به طور شفاهی  از نسلی به نسلی دیگر انتقال یافته اند ، در این بازگویی ها  شاخ و برگ هایی بر آنها افزوده گشته است . وجود عناصر مافوق طبیعی و اعمال خارق العاده ، ویژگی مشترکی است که در افسانه های ملل مختلف دیده می شود . اصولا ذات حماسه با اغراق و بزرگ نمایی و حوادث خارق العاده همراه است . فردوسی خود توصیه می کند که  وجود چنین پدیده هایی را  رمز و نماد تلقی کنیم . مگر نه این است که در زبان هنری ، کاربردِ استعاری واژه ها و به کارگیری نمادها ، رایج است . 

تـو ایـن را دروغ و فَـسـانـه مـدان             بـه یـکـسان روش در زمـانـه مـدان

                              از او هر چه انـدر خـورد با خِــرد              دگـر بـر ره  رمـز ،  مـعـنـی  بـَرد

مآخذ کار فردوسی عبارتند از : داستان های شفاهی که وی از زبان دهقانان و راویان دیگر شنیده بود . همچنین آثار مکتوبی چون شاهنامه ابو منصوری که  شامل داستان های حماسی  مربوط به ایران  باستان بود و شاهنامه ابوالموید بلخی که هر دو به صورت نثر و مربوط به قرن چهارم هجری بودند ، علاوه بر اینها  فردوسی هزار بیت از «دقیقی » شاعر قرن چهارم  را با امانت داری کامل در شاهنامه ذکر کرده است .

فردوسی حق بزرگی بر گردن ایرانیان دارد . او  قدیمی ترین آموزگار ملّت ایران است که  ما را به شناخت فرهنگ و تمدّن ایران  فرا می خواند وی  در کتابش ،  مردمی را نشان می دهد که برای حفظ استقلال خویش  و برای پاسداشت آزادگی ،  مردانگی ها از خود نشان داده اند . انسان هایی که رستم گونه از وطن دفاع کردند  ؛ کاوه صفت علیه ظلم قیام کردند و فریدون وار با عدالت حکمرانی کردند. فردوسی درس وطن دوستی ، خرد ورزی و دادپیشگی  را که حاصل سی سال  تلاش مداوم خویش است ، صادقانه و بی آلایش در برابرمان گشوده است .

                بـیـا تـا جـهـان را بـه بـد نـَسـپَریم              بـه کـوشـش هـمه دسـتِ نـیکی بـریـم

               نـبـاشـد هـمـان نیـک و بـد پـایـدار               هـمـان بـه کـه نـیـکی بــُُوَد  یـادگـار

                         

 منابع  :

در آمدی بر اندیشه و هنر فردوسی – سعید حمیدیان – انتشارات ناهید – چاپ دوم 1383


حکیم ابوالقاسم فردوسی ستایشگر  خِرَد و عدالت و  قدیمی ترین آموزگار ملّت ایران

پنج شنبه, 25 ارديبهشت 1399 08:50 خوانده شده: 377 دفعه چاپ

نظرات بینندگان  

پاسخ + +4 -2 --
معلم ناامید 1399/02/25 - 10:19
باتشکر فراوان از نویسنده مقاله
واقعا فردوسی توسی حکیمی بزرگ و ستون موثر در حفظ زبان فرهنگ و ادب فارسی بوده
و متاسفانه تا کنون توجه و قدرشناسی شایسته ای از او در توس کتب درسی و دانشگاهی و.‌‌‌...نشده
هرچند جای تقدیره اقدامات دوسال اخیر شهرداری مشهد در توجه به عمران توس
پاسخ + +5 -2 --
علی صادقی / مشاور 1399/02/25 - 11:17
با سلام
سپاس از سرکار خانم اشرفی زاده
شعر « مهر میهن » از مصطفی سرخوش ( شاعر و دبیر ادبیات دبیرستان البرز ) به یاد فردوسی بزرگ:

« در ایــــن خاک زرخیز ایران زمیـــن
نبودنــد جز مردمــــی پـــاک دیـــــن

همه دینشـــــان مردی و داد بــــــود
وز آن کـشـــــــور آزاد و آبـــــاد بــــود

چو مهر و وفا بود خـــود کیششـــان
گُـــــنه بود آزار کــــس پیششـــــان

هــمه بنــــــده ناب یــــــزدان پـــاک
هـمــــه دل پر از مهر این آب و خاک

پــــدر در پـــــدر آریــایـــــی نــــــــژاد
ز پشـــــت فریــــدون نیکـــــو نهــــاد

گدایـــــی در این بـــوم و بر ننگ بود
بـــزرگی به مــــردی و فرهنــگ بود

که شد مهر میهن فــــراموش مـــــا
کــجا رفت آن دانش و هـــــــوش ما

کــــز آن سوخت جان و دل دوستان
که انداخت آتـــش در ایـــن بوستان

خـــــرد را فکندیم این ســــــان زکار
چه کردیم کـــین گونه گشتیم خار؟
پاسخ + +5 -2 --
علی صادقی / مشاور 1399/02/25 - 11:19
ادامه:

کـــــجا رفـــــت آییـــــن دیریــــن ما؟
نبود این چــــنین کشور و دیـــــن ما

همـــــه جـــــای مـــــردان آزاد بـــود
به یزدان که این کشــــور آباد بـــــود

کشـــــاورز خــود خانه و مرز داشت
در این کشور آزادگــــی ارز داشــت

گرامـــــی بد آنکــــس که بودی دلیر
گرانمــایـــه بود آنکـــــه بودی دبـیـــر

نه بیگانه جایی در این خانه داشت
نه دشمن دراین بوم و بر لانه داشت

از آنروز دشمن بـــما چیره گـــــشت
که مـــــا را روان و خرد تیره گشـــت

از آنـــــروز ایــن خـــانه ویرانه شـــد
که نـــــان آورش مرد بیگانـــــه شـد

چـــــو ناکس به ده کدخــــدایی کند
کشـــــاورز بایـــــد گدایـــــی کنــــد

به یـــــزدان اگـــــر ما خرد داشتیم
کجـــا این سر انجــــام بد داشتیم؟

بســـــوزد در آتش گرت جـــان و تـن
بـــــه از زندگی کـــــردن و زیستـــن
پاسخ + +5 -2 --
علی صادقی / مشاور 1399/02/25 - 11:21
ادامه:

اگـــر مایه ی زندگی بنــدگی است
دو صد بار مردن به از زنــدگی است

بیـــــا تا بکوشیــــم و جنگ آوریـــــم
بـــرون سر از این بار ننـــگ آوریـم. »
فردوسی طوسی:
« سخن هر چه زین گوهران بگذرد
نیابد بدو راه جان و خرد
خرد گر سخن برگزیند همی
همان را گزیند که بیند همی
خرد را و جان را همی سنجد اوی
در اندیشه ی سخته کی گنجد اوی »
پاسخ + +2 -2 --
Nona 1399/02/26 - 11:49
چه قلم زیبایی! نه فقط زیبا که آموزنده بود! به عنوان یک ایرانی احساس غرور کردم! خانم اشرفی بسیار هنرمندانه بیان کردین.

نظر شما

صدای معلم، صدای شما

با ارائه نظرات، فرهنگ گفت‌وگو و تفکر نقادی را نهادینه کنیم.




نظرسنجی

میزان توجه به " منشور حقوق شهروندی " در وزارت محسن حاجی میرزایی را چگونه ارزیابی می کنید ؟

دیدگــاه

تبلیغات در صدای معلم

درخواست همیاری صدای معلم

شبکه مطالعات سیاست گذاری عمومی

کالای ورزشی معلم

تلگرام صدای معلم

صدای معلم پایگاه خبری تحلیلی معلمان ایران

تلگرام صدای معلم

Sport

 سامانه فیش حقوقی معلمان

سامانه فیش حقوقی معلمان بازنشسته

سامانه مراکز رفاهی

تبلیغات در صدای معلم

تمام حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به صدای معلم بوده و استفاده از مطالب با ذکر منبع بلا مانع است.
طراحی و تولید: رامندسرور