صدای معلم سایت اخبار آموزش و پروش معلمان فرهنگیان

فاطمه سادات اشرفی زاده/ عضو شورای نویسندگان صدای معلم

جایگاه فرهنگ بومی در کتاب های درسی و برنامه های مدارس

جایگاه ادبیات عامیانه و فرهنگ بومی در کتاب های درسی و برنامه های مدارس  فرهنگ عامیانه که از آن به فولکلور ( folklor )  یاد می کنیم . مجموعه ای از آداب و رسوم ، بازی ها  و ادبیّات شفاهی اقوام مختلف است که نشانه های بومی در آنها دیده می شود . ادبیّات شفاهی (  ادبیات عامیانه ) از قرن ها پیش در قالب ، ترانه ، قصّه ، ضرب المثل  و لالایی  بین مردم رواج داشته است که به طور شفاهی نسل به نسل منتقل  شده اند . چون این آثار از ذهن توده مردم برمی خاست ، به ادبیّات عامه شهرت دارند .

در هر سرزمین بنا به شرایط اقلیمی ، وضعیت معیشتی و باورهای مردم ، فرهنگ بومی ویژه ای شکل می گرفت . قصه هایی که  سینه به سینه روایت می شد و ترانه هایی که  مردم در شالیزارها  ، کوچ عشایر ، کنار دارِ قالی و در آیین های خود زمزمه می کردند ، افکار و آرزوهای  مردمی را نشان می دهد که احساسات خود را  با زبانی  ساده و بی پیرایه بیان کرده اند . این آثار بخشی از میراث فرهنگی ملّت هاست که خاستگاه و خالقان اصلی آنها ناشناخته هستند .  

درکشور پهناور ایران به دلیل وجود اقوام گوناگون و تنوّع فرهنگ ها و گویش ها ، حوزه فرهنگ و ادبیّات بومی ، غنی است .

 با تحلیل ادبیات شفاهی اقوام می توان درباره  شاخصه های فرهنگی و اجتماعی آنها اطّلاعاتی کسب کرد .

معرفی فرهنگ بومی به نوجوانان و ایجاد فضایی مناسب جهت پژوهش در این زمینه ، هدفی ارزشمند است که می تواند از مدرسه آغاز شود . آموزش و پرورش  ، دانشگاه ها ، میراث فرهنگی و گردشگری ، کتابخانه های عمومی و مراکز فرهنگی در شناسایی این آثار  به جوانان می توانند نقش مؤثری داشته باشند .

کتاب های درسی رکن مهمی از نظام آموزشی را تشکیل می دهند . محتوای این کتاب ها در دانش افزایی و هدایت دانش آموزان به رشته تحصیلی تاثیرگذارست .

 

فرهنگ بومی در کتاب های  ابتدایی

در کتاب های ( خوانداری ) و  ( نوشتاری )  مقطع ابتدایی  یک یا دو « درس آزاد » بدون متن  وجود دارد که دانش آموزان با راهنمایی آموزگار خود مطالبی شامل یک متن و سؤالات درک مفهوم تهیه می کنند و در آن صفحات می نویسند . دروس آزاد در فصل های ( ایران عزیز ) ، ( هنر و ادب ) ، ( نام آوران ) ، ( آداب زندگی ) و ( فرهنگ بومی ) آمده است . دانش آموزان متنی  متناسب با محتوای فصل تهیه  و  از  آن متن ، سوالات درک مفهوم ، نگارشی و املایی استخراج می کنند . بدین ترتیب دانش آموزان با راهنمایی آموزگار خود  در تالیف یک درس از کتاب ، مشارکت می کنند .

این بخش  فرصت خوبی است تا دانش آموزان در زمینه آثار باستانی ، شخصیت های برجسته میهنی ، ادبیات بومی و تاریخ و جغرافیای زادگاه خود  اطّلاعاتی کسب کنند . شیوه های متنوعی در تدریس « درس آزاد »  وجود دارد . در سال های اول  و دوم ابتدایی ، جمله سازی  و پس از آن بند نویسی ، متناسب با محتوای فصل کتاب ، روش مناسبی است . جمله هایی که دانش آموزان ساخته اند ، آموزگار بر تابلو می نویسد و با مشارکت بچه ها از جمله های مرتبط تعدادی انتخاب می شوند و  دانش آموزان با آن جمله ها برای هر موضوع یک بند می نویسند .

در سال های بالاتر دانش آموزان می توانند حکایت ها  ، لالایی ها ، اشعار  یا  ضرب المثل های شفاهی را از بزرگان خانواده جمع آوری کنند و به نگارش در بیاورند و یا یک مکان تاریخی شهر خود را  با راهنمایی آموزگار معرفی کنند . این کار به تقویت نگارش دانش آموزان نیز کمک می کند .

گاه آموزگار یک متن درس آزاد را  آماده می کند و شیوه طرح پرسش های درک مفهوم  را به شکل خلاصه به دانش آموزان آموزش می دهد تا آنها در انجام کار  مهارتی کسب کنند . سپس  از دانش آموزان می خواهد یک فعالیت مشابه آنچه در کلاس مشاهده کردند ، به طور انفرادی یا گروهی انجام دهند .

بدیهی است از دانش آموز مقطع ابتدایی انتظار کار پژوهشی در حد دبیرستان نداریم . دانش آموز در تهیه  قصه ، شعر محلی ، آداب و رسوم  یا معرفی یک شخصیت به همکاری والدین یا آموزگار نیاز دارد اما  اگر خود نوجوان در جمع آوری اطلاعات از طریق جست و جوی اینترنتی ، مراجعه به کتاب و یا پرسش از دیگران نقشی داشته باشد ، یادگیری بهتر صورت می گیرد . دانش آموزی که با شنیدن یک قصه عامیانه  یا آداب و رسوم از زبان مادربزرگ ، آن را  به شکل مکتوب ، بازنویسی می کند ، یک تجربه عملی کسب می کند که تاثیرش از رونویسی های تکراری به مراتب ، بیشتر است .

اگر این بازنویسی ها ،کاستی هایی هم داشته باشد با راهنمایی آموزگار ، تصحیح  می شوند . آنچه اهمیت دارد تلاش دانش آموز است که در یک فعالیت عملی مشارکت کند . « کوشش بیهوده  به از خفتگی »

در بعضی مدارس این درس با شیوه سنتی جزوه نویسی اجرا می شود .بدین ترتیب که آموزگار یک متن آماده شده  همراه تمرینات درک مفهومی و پاسخ های آن را در  اختیار دانش آموزان قرار می دهند تا  یک متن  واحد  و  پرسش های آن را در صفحه درس آزاد  به طور یکسان بنویسند .

در این شیوه دانش آموزان در جمع آوری اطّلاعات هیچ مشارکتی ندارند  و تفکّر و خلاقیّت آنان  به کار گرفته نمی شود . هدف از  درس آزاد ،  تنها ثبت یک متن یکسان و املا  و سوالات درک مفهومی یکسان نیست . در بعضی کلاس ها دانش آموزان در حد توان خود ، اطّلاعاتی جمع آوری می کنند ولی در نهایت فقط متنی را که آموزگار آماده کرده است ، در کتاب های خود باید ثبت  کنند  و گاه حتی فرصت بررسی کار بچه ها هم  در کلاس فراهم  نمی شود .

در این مواقع ، دانش آموزانی که یک متن و سوالات آن را جمع آوری کرده و دل خوش کرده اند ، تا با تایید معلم آن را  در صفحه کتاب خود ثبت کنند ، تلاش خود را بیهوده می پندارند و دلسرد می شوند .

اغلب آموزگاران و دانش آموزان به شیوه  جزوه نویسی  و یک دست نویسی عادت کرده اند . ظاهرا آموزگاران برای سهولت در تدریس ، ترجیح می دهند یک متن واحد با پرسش ها و پاسخ های یکسان به دانش آموزان ارائه دهند .

سال هاست به این شیوه عادت کرده ایم  و  از هر تغییری که وقت بیشتری را بگیرد ، استقبال نمی کنیم !

                ده بار از این راه بدین خانه برفتید            یک بار  از این خانه بر این بام برآیید

 

تدریس امری پویا  و تنوع پذیرست . با ابتکار عمل  می توان شیوه های جدید را  - لااقل در تدریس یک درس -  تجربه کرد . گاه  اجرای روش های جدید ، تجربه های سودمندی را به ما می دهد که به بهبود شرایط تدریس کمک می کند .

عواملی چون حجم زیاد کتاب های درسی ، تعداد زیاد دانش آموزان در کلاس ها و کمبود امکانات  آموزشی در مدارس ، فرصت ابتکار را از معلم سلب کرده است . اغلب ما نگران تمام کردن کتاب و برگزاری آزمون ها  هستیم .

از طرفی مدیریت کلاس ، زمانی که چندین موضوع  برای درس آزاد ، ارائه  شود ، دشوار تر از زمانی است که یک موضوع واحد ارائه می گردد . با همه اینها می شود « چشم ها را شست و جور دیگر دید » اگر در  تدریس « درس  آزاد » به جای یک متن واحد ، چند متن  با تمرینات متنوع در کلاس مطرح شود ، دانش آموزان به جای این که در باره یک موضوع اطّلاعاتی کسب کنند ، با چند موضوع  و  سوالات درک مفهومی بیشتری آشنا می شوند . وقتی دانش آموزان در گروه  های سه چهار نفره ، در باره یک موضوع تحقیق و مطالبی را  آماده کنند ، نوعی همفکری و مشارکت ایجاد می شود  و هر گروه می تواند اطّلاعاتی در باره موضوع گروه دیگر کسب کند .

بدیهی است انجام این تکالیف در یک جلسه ممکن نیست و این درس نسبت به سایر دروس ، زمان بیشتری را طلب می کند ، از این رو  می توان برای انجام  آن دو سه هفته فرصت داد و در این فاصله درس های دیگر را  تدریس کرد . اجرای چنین برنامه هایی ، به ابتکار آموزگار و مدیریت زمان نیز بستگی دارد . 

درس آزاد  موقعیتی برای رشد خلاقیّت دانش آموزان  فراهم کرده است تا در حد توان خود مطالبی را در باره موضوعات ملی و بومی تهیه کنند حال که برنامه درسی چنین فرصتی را در اختیار نوجوانان  قرار داده است ، این فرصت را از آنان نگیریم .

جایگاه ادبیات عامیانه و فرهنگ بومی در کتاب های درسی و برنامه های مدارس

فرهنگ بومی در  کتاب های  متوسطه اوّل

در دوره متوسطه اول  درس آزاد در  کتاب فارسی ، فصل ادبیّات بومی  آمده است و  تعلیقات آن شامل « خودارزیابی ، دانش زبانی ، فعالیت نوشتاری ، حکایت و روان خوانی »  می باشد . با توجه به این که دانش آموزان این مقطع  تجربه درس آزاد را  از دوره ابتدایی کسب کرده اند ، برای فعالیت پژوهشی ، توانایی بیشتری دارند و  به صورت انفرادی یا گروهی می توانند علاوه بر فرهنگ بومی ،  در زمینه یک اثر تاریخی ، وضعیت جغرافیایی ، جاذبه گردشگری ، صنایع دستی و سوغات محلی نیز  مطالبی را جمع آوری کنند . در این دوره  با کمک دبیر ،  ابتدا  طرح اولیه ای  برای انجام تحقیق ، به دانش آموزان ارائه می شود تا شیوه و مراحل اجرای کار تعیین گردد . ابتکار معلمان در راهنمایی دانش آموزان  به استفاده صحیح از  این فرصت ،  نقش مهمی در ارائه درس آزاد و دانش افزایی نوجوانان دارد . هر چند که امکانات مدارس نیز در کیفیت اجرای این برنامه مؤثر است . در این مقطع  گروه های دانش آموزی  در باره یک موضوع  با استفاده از کتاب های مرجع ، مصاحبه با صاحبان حرفه های سنتی و جمع آوری اشعار  و قصه های بومی اطّلاعاتی جمع آوری می کنند و به صورت مکتوب یا به صورت فایل الکترونیکی ارائه می دهند . در بعضی مدارس ، دانش آموزان  با الهام از محتوای این درس ،  نمایشگاهی از صنایع دستی ، پوشاک و غذاهای محلی نیز  برپا  می کنند . این فعالیت علاوه  بر تجربه کار جمعی ، به دانش افزایی آنها  نیز کمک می کند .

کتاب های متوسطه دوم در حال حاضر ، درس آزاد ندارند باید دید سال آینده برای اولین دوره متوسطه دوم  ، درس آزاد  پیش بینی شده است یا خیر ؟

 

فرهنگ بومی در برنامه های پرورشی مدارس

معاونین پرورشی ، مجری برنامه های فرهنگی و هنری در مدارس هستند . برنامه هایی چون مسابقات قرآن و معارف  و مسابقات فرهنگی (  اجرای  سرود ، نشریه الکترونیک ، نمایش ، کتابخوانی و برنامه هایی به مناسبت اعیاد مذهبی ) بخشی از برنامه های  مدارس هستند که بر اساس  بخشنامه های معاونت پرورشی  اجرا  می شوند .

در میان این برنامه ها ، موضوعات مربوط به فرهنگ بومی جای چندانی ندارند . حوزه معاونت پرورشی ، با اختیاراتی که در اجرای برنامه های فرهنگی – هنری دارد ، می تواند برنامه هایی را با محوریت فرهنگ و جغرافیای بومی برگزار کند .

هر چند حجم برنامه های سفارشی  این حوزه ، آن قدر زیاد است که فرصت اجرای برنامه های ابتکاری را از معاونین پرورشی گرفته است . گاه فرصت اجرای تمام بخشنامه های پرورشی هم  برایشان مقدور نیست . در هر صورت به قصد تنوع در برنامه های فرهنگی مدارس ، می توان زمینه توجه به مسائل بومی را  فراهم کرد .

برگزاری جلسات شعرخوانی ( محلی و فارسی )  ، اجرای سرودهای محلی ، مسابقاتی در قالب عکس و فیلم ، پژوهش در حوزه میراث فرهنگی ، تاریخ و جفرافیای بومی ، بازدید از موزه ها و  اماکن تاریخی ، تشویق نوجوانان به معرفی جاذبه های گردشگری و صنایع دستی ، موجب ترغیب آنها به حوزه فرهنگ بومی می شود .

در انجام این فعالیت ها ، مشورت  با دبیران تاریخ ، جغرافیا و ادبیات می تواند مفید باشد . همچنین مناسبت هایی چون هفته پژوهش ، هفته کتاب ، روز جهانی گردشگری  و.... فرصت های مناسبی هستند که برنامه هایی با محوریت فرهنگ و جغرافیای بومی  برگزار کنیم .

بسیاری از  جوانان ما از تاریخ  و پیشینه فرهنگی زادگاه خود اطّلاع چندانی ندارند ؛ شعر و موسیقی آن را نمی شناسند و با هنرهای بومی سرزمین خود بیگانه اند . این نقصان ، ریشه در کودکی و نوجوانی دارد که زمینه شناخت وآگاهی برای آنها فراهم نشده است .

برای آگاهی از تمدن و فرهنگ ایران زمین ، نیازمند آشنایی  با میراث فرهنگی و ادبیّات بومی کشور خود هستیم . این آثار ، بخشی از تاریخ شفاهی مردم  این دیار هستند که از آنها  صدای لالایی ها ، شور وطن دوستی و آزادگی موج می زند . نغمه دل انگیز سازهای اقوام همراه با  ترانه هایی که از دل برمی خاستند ، احساسات بی آلایش مردمی را نشان می دهند که اگر تلخکامی ها داشته و مرارت ها کشیده اند ، ناامید نگشتند و به  وطن خود عشق می ورزیدند .

مردمی که  آرش وار  حریم میهن  را پاسداری کردند و در ترانه ها و قصه های خود ، آرزوی نیک خواهی را  به تصویر کشیده اند . حفظ این آثار ، ارج نهادن به تلاش مردمانی است که احساسات خود را  نسبت به این سرزمین  و آبادانی آن بیان کرده اند .

اگر چه   بی پیرایه گفته اند اما  چون سخن از دل برخاسته است ، لاجرم بر دل می نشیند .     

یکشنبه, 16 اسفند 1394 ساعت 16:04 خوانده شده: 12885 دفعه چاپ

نظرات بینندگان  

پاسخ + +6 -6 --
غیاثی فراهانی 1394/12/16 - 20:24
به موضوع خوبی اشاره کرده اید .امیدوارم به رسوم و جشن های ملی و باستانی در کتب درسی بیشتر پرداخته شود.
پاسخ + +3 -8 --
مريم 1394/12/16 - 22:49
بسيار دقيق وموشكافانه موضوع را بررسي كرده ايد متشكريم
پاسخ + +3 -7 --
حسین فتحی 1394/12/18 - 23:35
با سلام وعرض ادب واحترام نویسنده محترم مقاله سر کار خانم اشرفی از خواندن نوشتار شما لذت بردم واستفاده شد ممنون
پاسخ + 0 -3 --
ح . ر 1396/12/12 - 11:23
باسلام و ادب و احترام.
از زحمات همکار محترم ، سرکار خانم أشرفی صمیمانه تقدیر و تشکر می کنیم. خداوند بر توفیقاتتان بیفزاید.
پاسخ + 0 0 --
محمد 1397/03/22 - 09:23
سلام خسته نباشید لطفا منبع مطلب بالا را هم ذکر کنید

نظر شما

صدای معلم، صدای شما

با ارائه نظرات، فرهنگ گفت‌وگو و تفکر نقادی را نهادینه کنیم.




نظرسنجی

در سال تحصیلی 98-97 در نظام مدیریتی ، نظام آموزشی و پرورشی مدارس ، معیشت معلمان ، بودجه وزارتخانه و توجه مجموعه نظام به آموزش و پرورش چه اتفاقی می افتد؟

پربازدیدترین

تبلیغات در صدای معلم

شبکه مطالعات سیاست گذاری عمومی

کالای ورزشی معلم

تلگرام صدای معلم

صدای معلم پایگاه خبری تحلیلی معلمان ایران

تلگرام صدای معلم

Sport

 سامانه فیش حقوقی معلمان

سامانه فیش حقوقی معلمان بازنشسته

سامانه مراکز رفاهی

تبلیغات در صدای معلم

تمام حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به صدای معلم بوده و استفاده از مطالب با ذکر منبع بلا مانع است.
طراحی و تولید: رامندسرور