پیش گفتار
یأس و نومیدی در جامعه ما هر روز بیشتر از قبل در حال افزایش است و علیرغم میل باطنی از تعداد زیادی رفتار مسرّت بخش در زندگی خود صرف نظر می کنیم. با پنهان نگه داشتن مشکلات ریز و درشت در پشت یک گوشی هوشمند یا تبلت و لپ تاپ، هر عضو خانواده به شکلی خاص به غار تنهایی خود پناه می برند و اغلب از عاقبت این گریز بی اطلاع هستند.
موارد کوچک و ساده ای چون با هم غذا خوردن اعضای خانواده که بنا به دلایلی امروز کمتر ممکن است. دیگر حتی از جشن تولد خودمانی و یا مهمانی شام برای نزدیکان و دوستان نیز خبری نیست. قبلا قبولی از دانشگاه فرزندِ یک خویشاوندِ نزدیک یا دور و یا پُست گرفتن پدر خانواده ای آشنا، بهانه هایی بود برای عرض تبریک و شرکت در شادی آنان. شیرینی بردن و شیرینی خوردن.
تا چندی پیش اگر جشن عروسی فامیل نزدیک هر یک از ما هم نبود حداقل با تماشای ماشین عروس در خیابان های شهر خود شاد می شدیم و با نگاهی کنجکاو، اتومبیل مُزیّن به گل و روبان را تعقیب می کردیم.
امروز از این شادی های کوچک و بزرگ پیرامون، خبری نیست یا خیلی نادر رخ می دهد. برای همین شادی کم رنگ تر و نومیدی پررنگ تر گردیده است. در کل، واقعیت های تلخ یا بهانه های زندگی برای به تأخیر انداختن شادی و شادمانی بیشتر شده و بر این اساس، نومیدی و افسردگی نیز در بین ما به رویدادی عادی تبدیل گردیده است.
برون افکنی غیر قابل تصوری در باور هر یک از ما موج می زند و در نهایت طبق همیشه دلیل تمامی تلخ کامی ها دیگرانند و آنان مقصرین اصلی هستند. در حالی که نومیدی، می تواند حاصلِ زندگی روزمره خود ما نیز باشد که بی شباهت به زندگی اجتماعی برخی از حیوانات نیست.

به قول سعدی:
خور و خواب تنها طریق دد است
بر این بودن آیین نابخرد است
چنین حاصلی، گواه بر ایستایی ذهن و باور من است. زندگی یک روز معمولی خود را در نظر بگیرید که با بیدار شدن و در نهایت خوابیدن در ساعتی معین، آغاز و پایان می پذیرد. چه کسی بهتر از خود شما با جزییات آن آشناست؟ امید و امیدواری در ریزبرنامه روزانه شما چه سهمی دارد؟ امید پدیده ای اکتسابی است و مانند شادی باید آن را خلق کرد.

شرایط امیدواری برای رسیدن به « امید اجتماعی » و « تاب آوری اجتماعی»
امیدواری به معنای انتظار تحقق وضعیت مطلوب و مثبت در آینده نزدیک و دور است. امیدواری با اعتماد افراد به نهادها و ساختارهای اجتماعی برای حل مسائل کلان در ارتباط است. امید میتواند به استقامت جامعه در برابر چالشها کمک کند و به عنوان یک عامل محرک برای تغییرات مثبت اجتماعی عمل کند. گاه خبرهای ناخوشایند یک روز یا طول یک هفته، امید ما را می کاهد و گاهی برعکس با شنیدن اتفاقات شیرین برای ادامه زندگی بیشتر امیدوار می گردیم. برای ادامه زندگی، همه به امیدواری نیازمندند.
پاک کردن حافظه تاریخی ملتی با در بند بودن امیدواری طی دهه ها، امری ساده و آسان نیست. در جامعه ما اعتماد، همان حلقه مفقوده میان ملت با دولت و مجلس است که قادر به ایجاد امید نیستند، همان واکنشی که در مورد عدالت و قانون نیز صادق است.
هر جامعه ای علاوه بر امیدواری آحاد مردم به تقویت کننده جمعی نیز نیاز دارد که بدان « امید اجتماعی » گفته می شود که انگیزه، پیوند و همبستگی بین افراد را افزایش می دهد تا در حل چالش های گوناگون با یکدیگر همفکری کنند. قدرتی که باعث تقویت امید اجتماعی می گردد در اصطلاح جامعه شناسی «تاب آوری اجتماعی Social Resilience» نامیده می شود.
امید و امیدواری فقط موضوع فردی نیست بلکه مفهومی اجتماعی نیز هست، پس جامعه به «امید اجتماعی» نیاز مبرم دارد.
«امید اجتماعی» به عنوان یک باور مشترک در میان افراد جامعه شکل میگیرد و ماهیت آن به وضعیت اجتماعی و سیاسی هر کشوری وابسته است.
«امید اجتماعی» یعنی باور بهبود شرایط و ایجاد تغییرات مثبت در جامعه. یک جمع کوچک مانند یک گروه شغلی یا یک جمع بزرگ مانند ملت، با نگاهی مثبت به شرایط ایده آل زندگی در جامعه یقین حاصل می کنند که تغییرات مطلوب تری در انتظار همه مردم است. امید اجتماعی، به عنوان کاتالیزوری برای افزایش انرژی افراد در انجام شرح وظایف محوله عمل می کند. لذا هر فرد با تمام وجود و با رضایت کامل ترجیح می دهد تا تمام انرژی خود را برای بهبود روابط اجتماعی به کار گیرد. اگر ما معلمان یا هر گروه شغلی دیگر، بر چنین باوری نیستیم یقین امید اجتماعی برای ما معنایی ندارد.
«تابآوری اجتماعی» نیز به توانایی افراد، گروهها یا جوامع در مقابله با چالشها، بحرانها و تنشهای اجتماعی، سازگاری با آنها و بازیابی تعادل بعد از وقوع هر رخداد ناگوار اشاره دارد. رخدادهایی چون بلایای طبیعی، نوسانات اقتصادی یا ناآرامیهای اجتماعی و جنگ. تابآوری اجتماعی به مقاومت در برابر آشفتگی و توان تبدیل و تحول در شرایط نامطلوب گفته می شود.
توانایی یک جامعه برای افزایش قدرت ایستادگی در برابر ناملایمات، توان بازیابی منابع از دست رفته و حفظ سازگاری با شرایط جدید مربوط به تاب آوری اجتماعی است. از جنبه زمانی، تابآوری اجتماعی شامل بازه زمانی است که اعضای جامعه در طی آن میتوانند با بحران سازگار شده یا راهحلی برای عبور از آن پیدا کنند. به بیانی عامیانه می توان گفت داشتن امید اجتماعی و تاب آوری اجتماعی به منزله پر دیدن نصف لیوان و خوش بینی نسبت به آینده نردیک و دور است.

تضاد طبقاتی تعیین کننده حد و مرز امیدواری
یقین شرایط مساعدی برای زندگی تک تک افراد هر جامعه ای فراهم نیست. در برخی از آن ها مسایل و مشکلات ملی و در برخی دیگر فراملی وجود دارد که سهم افراد از امید اجتماعی را می کاهد. در کل در جامعه ناپایدارِ سیاسی، اقتصادی و اجتماعی، امید رنگ می بازد. چالشهایی چون جنگ، فقر، نابرابری آموزشی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی و حتی بحرانهای زیست محیطی می تواند امید اجتماعی را در یک جامعه کم رنگ سازد.
باید قبول کرد که « امیدواری» با تضاد طبقاتی نیز در ارتباط است!
مثلا شکل امید و امیدواری در کشوری چون کره شمالی که خود را برای عدم دخالت دیگر کشورها یا عدم تأثیرپذیری از آنها، محصور کرده است و سیاستی کاملا بسته و منقبض دارد، چگونه است؟ اطاعت کورکورانه یا لاجرمی مردم این کشور، ردپایی برای امیدواری می گذارد؟ با زیستن در تاریکی مطلق استبداد و دیکتاتوری، چگونه می توان امیدوار بود؟ مردم کره شمالی حتی اگر روزی از یوغ تاریکی مطلق برهند، سلامتی روح و روان و امید به زندگی آنان طی چند دهه یا سده بعد در حد نقطه تعادل و ایده آل قرار می گیرد؟ پاک کردن حافظه تاریخی ملتی با در بند بودن امیدواری طی دهه ها، امری ساده و آسان نیست.

افزایش سن امید به زندگی به منزله وجود امید اجتماعی نیست!
یکی از شاخص های توسعه یافتگی، سن امید به زندگی است که هر چقدر به صد نزدیک تر شود نشان می دهد یک جامعه از امید و رفاه اجتماعی مناسبی برخوردار است. اما باید توجه داشت که سن امید به زندگی به معنای سن دقیق فوت افراد نیست بلکه بیانگر متوسط طول عمر مورد انتظار یک نوزاد بر اساس نرخهای فعلی مرگ و میر است. لذا اگر سن امید به زندگی در ایران 80 سال است، تصور نکنیم مردم ایران شرایط زندگی ایده آلی دارند.
از جمله موارد نگران کننده در کشور ما می توان به افزایش فقر مطلق و کاهش شدید قدرت خرید مردم اشاره کرد که روز به روز از ظرفیت امید می کاهد. دخل و خرجی که توسط استاد و کارشناس اقتصادی نیز به مدار اعتدال نمی رسد. شرایط اقتصادی در هم تنیده که یافتن سررشته آن برای ایجاد تغییر شرایط یا بهبود روابط، توسط صدها اقتصاددان نیز غیرممکن شده است.
یا حاکمیت تبعیض و بی عدالتی آموزشی که امید و آرزوی پدران و مادران طبقه فقیر و متوسط را برای تضمین آینده بهتر فرزندان، به یأس و نومیدی تبدیل کرده است.
یا جنگ فرسایشی ناتمام نیز از عناصر اصلی افزایش نومیدی در جامعه کنونی ماست. عده ای از سیاسیون می گویند نه صلح؛ نه جنگ؛ پس چه چیز امید و امیدواری را به مردم ایران باز خواهد گرداند؟
کم رنگ شدن اخلاق و ادب، عدم آشنایی با آداب معاشرت خصوصا در بین نوجوانان و جوانان، هر دلسوز مسئولیت پذیری را نگران آینده کشور می کند. کم مایگی هنر و هنرمند و یا به حاشیه راندن فعالیت او، نومیدی از آینده فرهنگ ایرانی را فریاد می زند!
علاوه بر شرایط نامساعد انسانی، انقراض تدریجی گونه های مختلف گیاهی و حیوانی با بی توجهی به محیط زیست و حیات وحش نیز افراد بیشتری را نومید می سازد.

« تاب آوری اجتماعی » چگونه ممکن می گردد؟
برای داشتن تاب آوری اجتماعی در برابر هر نوع شرایط بحرانی، دولت باید با مردم صادق باشد.
دو نمونه زیر گواهی بر عدم تقویت تاب آوری اجتماعی در تحمل شداید زندگی مردم است:
سامانه اطلاع رسانی قیمت کالا و خدمات 124 و سامانه مدیریت شهری 137 که به عنوان دو مرجع اعلام شکایت شهروندان پیش بینی شده است. اغلب تماس شما بدون پی گیری یا حصول نتیجه مطلوب مورد انتظار، است. اما باز اگر گرانی یا سد معبری مشاهده کردید با این دو شماره تماس می گیرید و اعتراض خود را به شرایط قانون شکنی فروشنده یا کسبه محل، بیان می کنید. اما چرا علیرغم نومیدی از دریافت پاسخ مناسب، باز طی تماس مجدد در بیان اعتراض خود اصرار دارید؟

وقتی شما با شرایط غیرموجه برخورد می کنید عصبانی و ناراضی هستید و شما با تماس خود و طرح مشکل، در واقع بخشی از خشم و نارضایتی را در وجود خود خالی می کنید. یعنی بدون مراجعه به یک روان شناس یا روان پزشک، شما به خود درمانی می پردازید. احتمالا قصد اصلی چنین سامانه هایی، همان تخفیف عصبانیت شماست. منتهی به جای فریاد در چاه با اپراتور پشت خط سخن می گویید.
قصد اصلی دولت با قرار دادن چنین سامانه هایی، افزایش « تاب آوری اجتماعی» شماست، بدون آن که اقدام مفیدی انجام دهد یا بدان مجبور شود. این سامانه ها به طور سلیقه ای به موارد جزیی پاسخ می دهند اما در کل تناقض قوانین اجازه تعقیب شکایت را نمی دهد.
هر یک از ما تاکنون به خوبی یاد گرفته ایم که انتظار از دیگری مسئول و غیرمسئول برای بهبود شرایط زندگی اجتماعی در ایران امروز، رسما غیرممکن است. پس اگر شرایط مناسب برای داشتن امید اجتماعی وجود ندارد، می توانیم با برنامه ریزی و هدف گذاری های کوتاه مدت و میان مدت، امید به زندگی و سلامتی در هر بُعد را برای خود و اعضای خانواده در بلند مدت تضمین کنیم. برای رسیدن به هدف، تلاش و کوشش لازم هست پس حرکت در جهت تحقق هدف، موجب شادابی و امیدواری می گردد.
یا چون نومیدی به دلمردگی و افسردگی منجر می شود پس با پناه بردن به ورزش های کم هزینه یا بی هزینه مانند پیاده روی یا کوهنوردی، روح و جسم خود را صیقل دهیم. یا با هنرورزی کم هزینه چون خوشنویسی و نقاشی، اوقات خوشایندی برای خود در کنار اعضای خانواده رقم بزنیم و مهم تر از همه با کتاب خواندن اوقات فراغت خود را پربارتر سازیم.
به خاطر داشته باشیم نومیدی و افسردگی بیماری مسری است و شدیدا خاصیت همه گیری دارد. اگر پدران و مادران و معلمان با امیدواری بیگانه باشند، کودکان نیز هرگز با آن آشنا نخواهند شد.

ارتباط شادی با امیدواری
امیدواری، مقوله ای نسبی است و با شرایط روحی - روانی هر فرد بر وجود یا عدم وجود آن در زندگی به طور مستقیم در ارتباط است. در ضمن امید با شادی ارتباط نزدیک دارد و فرد و جامعه امیدوار اصولا شاد نیز هستند. برای امیدوار و شاد بودن باید متوجه ضرورت وجود آن ها در زندگی خود باشید.
در سال 2025؛ کشور فنلاند برای هشتمین بار شادترین کشور جهان معرفی شد، رتبه ایران 99 بود. توجه به عواملی مانند به اشتراک گذاشتن وعدههای غذایی، اعتماد به دیگران، سرانه تولید ناخالص داخلی، امید به زندگی سالم، داشتن کسی که روی آن حساب کنید، احساس آزادی، سخاوت از جمله دلایل شادی و امیدواری است. با دقت در هر یک از این متغیرها، تشخیص دهید تا چه اندازه شاد یا امیدوار هستید.
این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید
