
درگذشت دکتر علیاصغر فانی، وزیر اسبق آموزش و پرورش، فرصتی برای یادآوری شخصیت، منش و کارنامه یکی از مدیران و معلمان باسابقه نظام تعلیم و تربیت کشور است. فانی، فارغ از ارزیابی عملکرد مدیریتی و سیاستهای دوران وزارتش، از شرافت شخصی و منش معلمی برخوردار بود و بخش مهمی از زندگی خود را در خدمت به آموزش و پرورش سپری کرد.
طبیعی است که دکتر فانی، همچون هر شخصیت سیاسی و مدیریتی دیگری، قابل نقد و ارزیابی است. هیچ مدیری فراتر از نقد نیست و دوران مسئولیت او نیز باید با توجه به شرایط، امکانات، تصمیمها و نتایج عملکردش بررسی شود. با این حال، نقد عملکرد یک مدیر نباید مانع شناخت و بهرهگیری از تجربهها و میراث ارزشمند او شود.
با درگذشت مدیران و شخصیتهای سیاسی، معمولاً موجی از پیامهای تسلیت از سوی افراد و تشکلها منتشر میشوند و هرکس میکوشد به سهم خود در بزرگداشت شخصیت درگذشته مشارکت کند. صدور پیام تسلیت اقدامی شایسته و ضروری است، اما رسالت مهمتر، توجه به میراث فکری، مدیریتی و تجربی افرادی است که سالها مسئولیت داشتهاند. در مورد دکتر فانی نیز توجه به میراث او در حوزه آموزش و پرورش، اهمیتی فراتر از پیامهای تسلیت و یادبودهای معمول دارد.
یکی از ویژگیهای متمایز فانی نسبت به وزیران پیشین و پسین او این بود که با پایان دوران وزارت، نهتنها فعالیت خود را در عرصه اجرایی و عملی متوقف نکرد، بلکه در عرصه نظری و اندیشهورزی نیز همچنان به مسائل آموزش و پرورش پرداخت و کوشید تجربههای چندین دهه فعالیت خود را در اختیار جامعه تعلیم و تربیت قرار دهد.
انتشار مجموعه هفتجلدی «اشاره» را میتوان یکی از مهمترین میراثهای مکتوب او برای نهاد تعلیم و تربیت دانست. فانی در مقدمه این مجموعه مینویسد که در سال ۱۳۹۵ تصمیم گرفته است تجربیات نزدیک به نیم قرن فعالیت خود در آموزش و پرورش را ثبت و در اختیار جامعه تعلیم و تربیت قرار دهد. این تصمیم به برگزاری حدود سی جلسه گفتوگو با میانگین زمانی سه تا چهار ساعت انجامید که حاصل آن مجموعه هفتجلدی «اشاره» شد.

فانی در این مجموعه، ضمن روایت زندگی شخصی و حرفهای خود، به تشریح فعالیتها و تجربههایش پس از انقلاب اسلامی و بررسی مسائل، چالشها و تحولات آموزش و پرورش پرداخته است. جلد نخست با عنوان «چرا باید به آموزش و پرورش پرداخت؟» به اهمیت و جایگاه این نهاد اختصاص دارد. جلد دوم، کارنامه وزیران آموزش و پرورش پس از انقلاب را بررسی میکند. در جلد سوم، سیاستهای وزارت آموزش و پرورش، از جمله سامان دهی نیروی انسانی، توسعه مشارکت، عدم تمرکز، ارتقای مدیریت آموزشگاهی و بودجهریزی عملیاتی، مورد بحث قرار گرفته است. جلدهای چهارم، پنجم و ششم به گزارش معاونان و همکاران فانی در دوران وزارت اختصاص دارند و جلد هفتم نیز گفتوگو با هفت مدیرکل استانی در دوره مسئولیت او را دربرمیگیرد.
اهمیت این مجموعه صرفاً در ثبت خاطرات یک وزیر سابق نیست؛ بلکه ارزش اصلی آن در ارائه تصویری از درون نظام آموزش و پرورش، با تکیه بر تجربه مدیریتی و شناخت نویسنده از ساختارها و فرایندهای آن است. اگر دکتر فانی را یکی از آگاهترین وزیران آموزش و پرورش پس از انقلاب نسبت به ابعاد اداری، آموزشی، ساختاری و محتوایی این نهاد بدانیم، سخنی به گزاف نگفتهایم. او سالها در سطوح مختلف این مجموعه فعالیت کرده و از نزدیک با مسائل و پیچیدگیهای آن آشنا بوده است.
تصمیم فانی برای ثبت و انتشار تجربههای مدیریتی خود، از این جهت نیز اهمیت دارد که در نظام اداری ایران معمولاً با تغییر مدیران، بخش قابل توجهی از تجربهها و دانش انباشته سازمانی نیز به حاشیه میرود. مدیران میآیند و میروند، برنامهها تغییر میکنند و گاه تجربههای ارزشمند دورههای پیشین بدون آن که بهدرستی ثبت و ارزیابی شوند، فراموش میشوند. از این منظر، مجموعه «اشاره» را باید تلاشی برای تبدیل تجربه شخصی یک مدیر به دانشی قابل استفاده برای جامعه تعلیم و تربیت دانست.
با این حال، این مجموعه از زاویه دیگری نیز قابل بررسی است. «اشاره» تصویری از شیوه نگاه مدیری را ارائه میدهد که بیش از هر چیز بر دانش تخصصی، تجربه کارشناسی و شناخت سازوکارهای اداری و اجرایی آموزش و پرورش تکیه داشت. به عبارت دیگر، میتوان فانی را نمونهای از یک مدیر تکنوکرات در نظام تعلیم و تربیت ایران دانست.
تکنوکراسی (Technocracy) یا فنسالاری، نگرشی به مدیریت و حکمرانی است که در آن دانش تخصصی، تجربه فنی و روشهای کارشناسی جایگاه محوری در تصمیمگیری دارند. در این نگرش، حل مسائل از طریق شناخت علمی، اصلاح ساختارها، بهبود فرایندها و استفاده از ظرفیت متخصصان دنبال میشود. تکنوکراتها بر این باورند که بسیاری از مشکلات سازمانها و نهادهای عمومی را میتوان با شناخت دقیق مسائل و بهرهگیری از دانش و تخصص برطرف کرد.
دکتر فانی مدیری برخوردار از رویکرد فوق بود. او به مسائل آموزش و پرورش از منظر شناخت ساختارها، فرایندها، منابع انسانی، مدیریت و سیاستهای اجرایی توجه داشت.

پنج سیاستی که در دوران وزارت خود بر آنها تأکید میکرد، یعنی سامان دهی نیروی انسانی، توسعه مشارکت، عدم تمرکز، ارتقای مدیریت آموزشگاهی و بودجهریزی عملیاتی، نیز بیانگر چنین رویکردی بود. مجموعه «اشاره» هم بهخوبی این نوع نگاه را بازتاب میدهد؛ بهویژه آن که در تدوین و گردآوری آن، جمعی از مدیران و کارشناسان باسابقه آموزش و پرورش مشارکت داشتهاند که خود در دورههای مختلف مسئولیتهای اجرایی و مدیریتی برعهده داشتهاند.
اما پرسش اساسی این است:
آیا تکنوکراسی و مدیریت تخصصمحور برای تحول در آموزش و پرورش کافی است؟
طرح این پرسش به معنای نادیده گرفتن اهمیت تخصص و توانمندی کارشناسی نیست. بدون شناخت علمی و دقیق مسائل، هیچ اصلاح پایداری امکانپذیر نخواهد بود. با این حال، آموزش و پرورش صرفاً یک سازمان اداری یا مجموعهای از فرایندهای فنی نیست که بتوان با اصلاح ساختارها و بهبود روشهای اجرایی، تمام مسائل آن را حل کرد. این نهاد در بستر پیچیدهای از مناسبات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی فعالیت میکند و تصمیمات آن بر زندگی میلیونها دانشآموز، معلم و خانواده اثر میگذارد. مهمترین نقدی که به دکتر فانی وارد است برخورداری از منش تکنوکراتیک در برابر مسائل آموزش و پرورش بدون توجه به واقعیتها است.
نخستین محدودیت تکنوکراسی، واقعیتهای سیاسی و حکمرانی است. وزیر آموزش و پرورش، هرچند از دانش و تخصص بالایی برخوردار باشد، در چارچوب ساختار قدرت و نظام تصمیمگیری کشور فعالیت میکند.
بسیاری از تصمیمات آموزشی به عواملی فراتر از اختیار وزارتخانه وابستهاند و تحقق آنها مستلزم هماهنگی با سایر نهادهای تصمیمگیر است. بنابراین، شناخت کارشناسی یک مسئله لزوماً به معنای برخورداری از قدرت و اختیار لازم برای حل آن نیست.
دومین محدودیت، واقعیتهای اقتصادی و مالی است. آموزش و پرورش برای اجرای برنامههای اصلاحی به منابع مالی نیاز دارد و محدودیتهای بودجهای میتواند حتی بهترین برنامههای کارشناسی را با مشکل مواجه کند. گاهی مدیران به راهحلهای مناسب دست یافتهاند، اما امکان تأمین منابع لازم برای اجرای آنها وجود نداشته است.
سومین محدودیت، واقعیتهای اجتماعی و مطالبات ذینفعان است. معلمان، دانشآموزان و خانوادهها صرفاً مخاطبان سیاستهای آموزشی نیستند، بلکه بازیگرانی هستند که مطالبات، انتظارات و قدرت اثرگذاری خود را دارند. ممکن است یک تصمیم از منظر کارشناسی و مدیریتی منطقی به نظر برسد، اما به دلیل بیتوجهی به تجربه زیسته و مطالبات اجتماعی گروههای مختلف، با مقاومت یا نارضایتی مواجه شود. بی توجهی به فضای سیاسی اطراف یک نهاد و بازیگران و کارکنان زمینههای اجرای یک برنامه را با مشکل رو به رو میکند .
چهارمین محدودیت نیز به واقعیتهای نهادی و سازمانی بازمیگردد. ساختارهای اداری، قوانین، رویههای تثبیتشده و مناسبات رسمی و غیررسمی میتوانند در برابر اصلاحات مقاومت کنند. از این رو، شناخت فنی سازمان، اگر با شناخت مناسبات قدرت و فرهنگ سازمانی همراه نباشد، الزاماً به تغییر و تحول منجر نمیشود.

به نظر میرسد تجربه مدیریتی دکتر فانی نیز میتواند از همین زاویه مورد تأمل قرار گیرد. او با وجود برخورداری از دانش و تجربه قابل توجه و شناخت عمیق از زوایای مختلف آموزش و پرورش، در دوران وزارت خود نتوانست در میان بخش قابل توجهی از جامعه معلمان ، سرمایه اجتماعی و همراهی متناسب با توانمندیهای تخصصیاش ایجاد کند.
این مسئله خود پرسشی مهم پیش روی ما قرار میدهد:
چرا توانمندی کارشناسی و شناخت عمیق از یک سازمان، لزوماً به رضایت و همراهی اجتماعی منجر نمیشود؟
شاید بخشی از پاسخ را باید در تفاوت میان عقلانیت مدیریتی و عقلانیت اجتماعی جستوجو کرد. مدیر ممکن است مسئله را از منظر ساختارها، منابع و فرایندهای اداری تحلیل کند، در حالی که معلم همان مسئله را در زندگی روزمره خود، در وضعیت معیشتی، منزلت اجتماعی، امنیت شغلی و کیفیت محیط کار تجربه میکند. در چنین شرایطی، حتی تصمیمات کارشناسی نیز اگر نتوانند با مطالبات و انتظارات ذینفعان ارتباط برقرار کنند، الزاماً به رضایت و همراهی آنان منجر نخواهند شد.
از سوی دیگر، مدیریت آموزش و پرورش صرفاً به معنای طراحی برنامههای مناسب و اجرای تصمیمات کارشناسی نیست. مدیر باید بتواند گروههای مختلف را با خود همراه کند، اعتماد ایجاد کند، تعارضها را مدیریت کند و برای سیاستهای خود حمایت اجتماعی به وجود آورد. تخصص به مدیر کمک میکند مسئله را بهتر بشناسد و راهحل مناسبتری طراحی کند، اما بهتنهایی توانایی اقناع، ایجاد اعتماد و همراهسازی دیگران را به وجود نمیآورد.
مهمترین پاشنه آشیل سیاستهایی وزارت آموزش و پرورش فقدان هم سویی لازم در میان معلمان و سایر ذینفعان است.
بنابراین، مسئله را نباید در تقابل میان تخصص و واقعیتهای اجتماعی خلاصه کرد. تخصص و دانش کارشناسی شرط لازم تحول در آموزش و پرورش است، اما شرط کافی نیست. مدیریت موفق این نهاد نیازمند پیوند میان چهار مؤلفه است: دانش و تخصص کارشناسی، قدرت و اختیار سیاستگذاری، سرمایه اجتماعی و اعتماد ذینفعان و ظرفیت نهادی و سازمانی برای اجرای تصمیمات.
مهمترین نقدی که به دکتر فانی وارد است برخورداری از منش تکنوکراتیک در برابر مسائل آموزش و پرورش بدون توجه به واقعیتها است که همین نیز باعث می شود در هفت جلد کتاب « اشاره » کمتر به واقعیت های سیاسی و اجتماعی پرداخته شود و بیشتر از منظر سیاست ها و برنامهها به مسائل آموزش و پرورش پرداخته شود.
راهحل نه کنار گذاشتن تکنوکراسی، بلکه تکمیل آن با مشارکت و پاسخگویی و توجه ویژه به زمینه و واقعیتهای سیاسی و اجتماعی است. دانش تخصصی باید مبنای شناخت مسائل و طراحی راهحلها باشد، اما تعیین اولویتها و سیاستها نیز باید با مشارکت معلمان و سایر ذینفعان صورت گیرد. تصمیمات باید در معرض نقد و ارزیابی عمومی قرار گیرند و مدیران نیز در برابر نتایج عملکرد خود پاسخگو باشند.
شاید یکی از مهمترین درسهای میراث فانی این باشد که آموزش و پرورش را نمیتوان صرفاً با تخصص اداره کرد؛ همانگونه که بدون تخصص نیز نمیتوان آن را اصلاح کرد. تحول در این نهاد به پیوند دانش کارشناسی با فهم واقعیتهای سیاسی و اجتماعی، مشارکت ذینفعان، اعتماد عمومی و توانایی ایجاد توافق و همراهی نیاز دارد. تخصص برای تحول ضروری است، اما بهتنهایی کافی نیست.

این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید
